मराठीपिडिया - User contributions [mr]

थोरले बाजीराव पेशवे

2022-05-01T03:39:56Z

2402:8100:3093:F093:885B:EAFF:FE18:C740:

{{इतिहासलेखन}}
{{बदल}}
{{जाणकार}}
{{हा लेख|थोरले बाजीराव पेशवे|बाजीराव पेशवे (निःसंदिग्धीकरण)}}
{{माहितीचौकट राज्याधिकारी
| नाव = बाजीराव पेशवा (पहिला)
| पदवी = पेशवे
| चित्र = Peshwa_Baji_Rao_I_riding_horse.jpg
| चित्र_शीर्षक = थोरले बाजीराव पेशवे
| राजध्वज_चित्र = Flag_of_the_Maratha_Empire.svg
| राजध्वज_चित्र_शीर्षक = मराठा साम्राज्य
| राजचिन्ह_चित्र =
| राजचिन्ह_चित्र_शीर्षक =
| राज्य_काळ = इ.स. १७२० ते १७४०
| राज्यारोहण =
| राज्याभिषेक =
| राज्यव्याप्ती =
| राजधानी = [[पुणे|पुणे]] -
| पूर्ण_नाव = बाजीराव बाळाजी भट (पेशवे)
| इतर_पदव्या = श्रीमंत,पेशवा
| जन्म_दिनांक = [[ऑगस्ट १८]], [[इ.स. १७००]]
| जन्म_स्थान = डुबेर, सिन्नर, नाशिक.
| मृत्यू_दिनांक = {{मृत्यू_दिनांक_आणि_वय|1740|4|28|1700|8|18}}
| मृत्यू_स्थान = रावेरखेडी, मध्यप्रदेश.
| पूर्वाधिकारी = [[बाळाजी विश्वनाथ]]
| राजपद_वारस =
| राजपद_वारस_प्रकार =
| उत्तराधिकारी = [[बाळाजी बाजीराव पेशवे|बाळाजी (बल्लाळ) बाजीराव पेशवे]] (नानासाहेब पेशवे)
| वडील = [[बाळाजी विश्वनाथ]]
| आई = राधाबाई
| पत्नी = [[काशीबाई बाजीराव भट|काशीबाई]]
| इतर_पत्नी = [[मस्तानी]]
| पती =
| इतर_पती =
| संतती = [[बाळाजी बाजीराव पेशवे]], [[रघुनाथराव पेशवे]], जनार्दन, [[समशेरबहादूर]]
| राजवंश = [[पेशवा]]
| धर्म = हिंदू
| राजब्रीदवाक्य = हर हर महादेव
| राजचलन = ॥श्री राजा शाहु नरपती हर्ष निधान, बाजीराव बल्लाळ मुख्य प्रधान ॥
| तळटिपा =
|}}
'''{{लेखनाव}}''' ([[ऑगस्ट १८]], [[इ.स. १७००]] - [[एप्रिल २८]], [[इ.स. १७४०]]) हे मराठा साम्राज्याचे चौथे छत्रपती [[छत्रपती शाहू महाराज|शाहू महाराज]] यांचे [[इ.स. १७२०]] पासून तहहयात [[पेशवे]] (मुख्य प्रधान) होते. त्यांना '''थोरले बाजीराव''' किंवा '''पहिले बाजीराव''' या नावांनेही ओळखले जाते.

पहिले पेशवे बाळाजी विश्वनाथ भट्ट हे बाजीरावाचे पिता. वडिलांच्या सानिध्यात बाजीराव बरेच काही शिकला. शिपाई गडी करण्याची खुमखुमी त्याच्यात लहानपणापासूनच होती. म्हणूनच बाळाजी बाजीरावावर दिल्लीच्या बादशहाची भेट घ्यायला गेले तेव्हा अवघ्या १९ वर्षाचा बाजीही त्यांच्याबरोबर होता. उत्तर हिंदुस्थानात मराठी सत्तेला हातपाय पसरायच्या किती शक्यता आहे, याचा अदमास त्या कोवळ्या वयातच बाजीने घेतला होता. रणधुरंधर असलेल्या पहिल्या बाजीरावाने आपल्या कुशल युद्धनेतृत्वाने [[छत्रपती शिवाजी महाराज|छत्रपती शिवाजी महाराजांनी]] स्थापलेल्या मराठा दौलतीच्या सीमा [[उत्तर दिशा|उत्तर]] [[भारत|भारतात]] विस्तारल्या. वेगवान हालचाल हा यांच्या युद्ध कौशल्याचा महत्त्वाचा भाग होता. यांनी केलेल्या सर्व मोठ्या लढाया जिंकल्या.

बाळाजींच्या मृत्यूनंतर "पेशवेपदासाठी" दरबारी लोकांत अहमहिका लागली, त्यांत बाजीरावास परंपरागत पेशवेपद देऊ नये असे इतर दरबारी म्हणू लागले [संदर्भ हवा]. त्याला २ कारणे होती -
१)यादवकालीन राजकारणापासून ते ताराराणीपर्यंत राजकारणावर देशस्थांचा पगडा होता ते वर्चस्व पुनः प्रस्थापित व्हावे असे देशस्थांना वाटणे स्वाभाविक होते.
२)थोरले बाजीराव हा फटकळ होते, एक घाव दोन तुकडे हा त्यांचा स्वभाव होता. मुत्सद्देगिरीपेक्षा त्याला समशेर जवळची होती. हे तरुण रक्त आपल्याला भारी पडणार हे लक्षात येताच शाहू महाराजांनी त्यांचा निर्णय बदलावा असे त्यांना सांगितले.
मात्र पडत्याकाळात इतर कोणाहीपेक्षा बाळाजीने त्यांची जास्त काळजी घेतली होती त्यामुळे शाहू महाराजांचा बाजीरावावर जीव होता. त्यांनी पेशवाईची वस्त्रे व शिक्के कट्यार थोरला म्हणजेच पहिला बाजीराव यांस दिली.

बाजीराव शिपाई होता. उण्यापुऱ्या ४० वर्षांच्या आयुष्यात त्याने अतुल पराक्रम गाजवला. १७२० मध्ये पेशवाई त्याच्या कोवळ्या खांद्यावर आली. त्याच्या मृत्यूपर्यंत म्हणजे २५ एप्रिल १७४०पर्यंत त्याने २० वर्षात अनेक लढाया केल्या. त्यात माळवा (डिसेंबर,१७२३), धार (१७२४), औरंगाबाद (१७२४), पालखेड (फेब्रुवारी,१७२८), अहमदाबाद (१७३१) उदयपूर (१७३६), फिरोजाबाद (१७३७), दिल्ली (१७३७), पेशावर (१७३७), कंदहार (१७३७), काबूल (१७३७), बलुचिस्तान (१७३७), तसेच भारतातील भोपाळ (१७३८), वसईची लढाई (१७ मे १७३९) या आणि अशाच ४७ मोठ्या लढायांचा समावेश आहे. आणि सगळ्याच लढाया तो जिंकला आहे. थोडक्यात त्याचा "सक्सेस रेट" "१००%" आहे. वेगवान हालचाल हेच त्याचे प्रभावी हत्यार. शत्रू सावध होण्याआधीच त्याच्यावर अशी काही झडप घालायची की त्याला सावरून प्रतिकार करायला वेळच मिळायला नको हीच त्याची रणनीती आपण "मैदानी लढाई" लढून जिंकू शकतो, हे मराठी सैन्याला जाणवून द्यायला कारणीभूत झाली.

बर्नाड मॉन्टगोमेरी(Bernard Law Montgomery) या ब्रिटिश ’फील्डमार्शल’ने बाजीरावाची स्तुती पुढीलप्रमाणे केली आहे - "The Palkhed Campaign of 1727-28 in which Baji Rao I, out-generalled Nizam-ul-Mulk , is a masterpiece of strategic mobility". उभ्या भारतात बाजीरावाच्या समशेरीचा डंका वाजत होता. पहिल्या बाजीरावानेच पुण्याला शनिवारवाडा बांधला आणि साताऱ्याच्या राजगादी इतकेच महत्त्व पुण्याला मिळवून दिले. शनिवारवाड्याबद्दल एक दंतकथा सांगितली जाते - बाजीरावाने त्या ठिकाणी एका सशाला मोठ्या शिकारी कुत्र्याचा पाठलाग करताना बघितले, त्याला त्याचे आश्चर्य वाटले, त्या जागी मग त्याने भुईकोट किल्लाच बांधवून घेतला हाच तो शनिवारवाडा. तसे बघता ती जागा पेशव्यांना लाभली असे म्हणायला हरकत नाही कारण नंतर स्वराज्यावर चालून येणारे ’शिकारी कुत्रे’ खरेच स्वराज्याला घाबरू लागले.

बाजीराव पराक्रमी होते. त्यांच्याकडे दिलदारपणा होते, म्हणूनच शाहूमहाराज म्हणत, 'मला जर एक लाख फौज व बाजीराव यात निवड करण्यास सांगितले तर मी बाजीरावाची निवड करेन.' एवढा एकच उद्‍गार बाजीरावांची योग्यता सिद्ध करतो. इतिहासाची पाने चाळली तरी इतिहास हेच सांगतो, वीस वर्षांच्या राजकीय आयुष्यात मराठ्यांच्या सत्तेचे साम्राज्यात रूपांतर करणे ही असामान्य घटना होय. त्यांच्यामुळे भारत खंडात राजकीय पुनर्रचना झाली. शि‍वरायांच्या स्वराज्याचा वटवृक्ष झाला.

= बुंदेलखंड मोहीम =
दिल्लीचा वजीर "मोहम्मद खान बंगेश" छत्रसाल बुंदेल्यावर चालून आला. तेव्हा त्याच्या समोर छत्रसालला शरणागती पत्करावी लागली. बंगेश हा औरंगजेबाच्या हाताखाली शिकलेला असल्याने शिस्त व चिकाटी हे गुण त्यात पुरेपूर उतरले होते. त्याने ८० वर्षांच्या छत्रसालला छावणीत बंदिस्त केले. मात्र छत्रसाल बुंदेला बंगेशचे बारसे जेवला होता, आपण शरण आलोय असे भासवून त्याने हेरांमार्फत बाजीरावाला एक पत्र पाठवले. कारण दिल्लीला ताळ्यावर आणेल असा तोच एकच परमप्रतापी पुरुष भारतात होता.

'''"जग द्वै उपजे ब्राह्मण, भृगु औ बाजीराव। उन ढाई रजपुतियां, इन ढाई तुरकाव॥"'''

- याचा अर्थ जगात २ ब्राह्मण नावाजले गेले. एक परशुराम ज्याने - उन्मत्त क्षत्रिय सत्ताधीशांना बुडविले, तर दुसरा बाजीराव पेशवा ज्याने तुर्कांची तीच स्थिती केली.

याच पत्रात त्याने

'''"जो गति ग्राह गजेंद्र की सो गति भई जानहु आज॥ बाजी जात बुंदेल की राखो बाजी लाज॥'''

असा "गजान्तमोक्षाचा" हवाला देऊन बाजीरावाकडे मदतीची याचना केली. पत्र मिळाल्यावर टाकोटाक ३५-४० हजारांची फ़ौज घेऊन खुद्द बाजीराव, मोहम्मद खान बंगेशवर चालून गेला. ही हालचाल इतकी त्वरेने केली की बाजीराव धडकेपर्यंत मोहम्मद खान बंगेशला काहीच समजले नाही. बेसावध बंगेश एका गढीत अडकला. बाजीरावाच्या झंजावातापुढे मोगल हैराण झाले.

छत्रसालाने झाशी प्रांत (२॥ लक्षांचा) पेशव्यांस दिला व पुढे आपल्या राज्याचा तिसरा हिस्साहि त्यांस दिला (१७३३).इतकेच नव्हे तर आपल्या अनेक उपपत्‍नींपैकी एकीची मुलगी "[[मस्तानी]]" बाजीरावास दिली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://ketkardnyankosh.com/index.php/2012-09-06-10-44-50/10821-2013-03-06-03-05-55|title=बाजीराव बल्लाळ पेशवे|संकेतस्थळ=ketkardnyankosh.com|ॲक्सेसदिनांक=2018-12-23}}</ref> बुंदेल्यांचे व मराठ्यांचे रक्तसंबध जुळावेत असा या मागचा हेतू असावा. या शिवाय बाजीरावास "[[काशीबाई]]" ही प्रथम पत्‍नी होतीच. मस्तानीकडून समशेरबहाद्दर ऊर्फ कृष्णराव असे एकूण ४ पुत्र झाले. कर्मठ ब्राह्मणांनी [[मस्तानी]] [[मुसलमान]] असल्याने बाजीरावावर बहिष्कार घातला होता, पण बाजीरावाचा दराराच जबर होता, त्याने कोणालाच जुमानले नाही. मस्तानीकरिता त्याने शनिवारवाड्यातच महाल बांधून घेतला होता.

[[चिमाजी अप्पा]] हा बाजीरावाचा धाकटा भाऊ. याने देखील कोकण किनाऱ्यावर मराठी सत्तेचा भगवा फडकवत ठेवला. बाजीरावाला शोभेल असाच त्याचा हा धाकटा भाऊ होता. बाजीरावाने दिल्लीस आणि चिमाजीने पोर्तुगीजांना त्यांची जागा दाखवून दिली. या लढाईत चिमाजीने पोर्तुगीजांकडून ७ शहरे, ४ बंदरे, २ लढाऊ टेकड्या आणि ३४० गावे जिंकून घेतल्याचा उल्लेख मिळतो. [[वसईची लढाई]] ही चिमाजीला कीर्तीच्या अत्युच्च शिखरावर घेऊन गेली. त्याची जाणीव ठेवून चिमाजीने वसईजवळच "वज्रेश्वरी" देवीचे सुंदर मंदिर बांधले.

बाजीराव आणि चिमाजीने खरेच मराठी सत्तेचा दबदबा दख्खनपासून रुमशेपावतो पसरवला. मरहट्यांची विजयी घोडी नर्मदा ओलांडून गेली. बाजीराव हे ६ फूट उंच होते, असा उल्लेख आहे. उंची बरोबरच त्यांचे हातही बरेच लांब होते, भक्कम पिळदार शरीरयष्टी, तांबूस गौरवर्ण, निकोप प्रकृती, कोणीहि मोहित व्हाव असा चेहरा, तेजस्वी कांती, न्यायनिष्ठुर स्वभाव, असे उमदे व्यक्तिमत्त्व असल्याने कोणावरही त्यांची सहज छाप पडे. भपकेबाज पोशाखाचा त्यांना तिटकारा होता, स्वतः बाजीराव पांढरे किंवा फिकट रंगाचे कपडे वापरीत. स्वतःची कामे शक्यतो स्वतः करण्यावर त्यांचा भर होता, नोकराशिवाय त्यांचे अडत नसे. त्यांचे खाजगी ४ [[घोडा|घोडे]] होते - निळा, गंगा, सारंगा आणि अबलख. ते त्यांचे दाणावैरण पाणी स्वतः बघत. खोटेपणा, अन्याय, ऐषाराम त्यांना अजिबात खपत नसे. उभे सैन्य त्यांच्या करड्या शिस्तीत तयार झाले होते. फक्त ४० वर्षांच्या जीवनात ४७ लढाया जिंकल्या. थोरले बाजीराव हे अपराजित सेनापती होते.

बाजीरावांनी वयाच्या अकराव्या वर्षीच दिल्ली पाहिली होती. सर्व हिंदुस्थान त्यांनी नजरेत भरून घेतला होता. त्यांनी गाजवलेल्या मोहिमा लोकांना परिचित नाहीत. किंबहुना इतिहासकारांनी जाणीवपूर्वक दुर्लक्षित केल्या आहेत, म्हणून त्याचे महत्त्व कमी होत नाही. पालखेडची निजामाविरोधातील मोहीम. त्यानंतर भोपाळची मोहीम येथील एका लढाईत बाजीरावांनी निजामाची फारच दारुण अवस्था केली. निजाम ढेकळाची भिंत रचून त्याच्या आड राहू लागला. सैनिकांची रसद बंद झाल्यामुळे ते तोफखान्याचे बैल खाऊ लागले(?). बाजीरावांनी दिल्लीवर स्वारी केली. तेव्हा तत्कालीन बादशहा जीव मुठीत धरून लपून बसला. संपूर्ण दिल्ली हादरली. परंतु 'दिल्ली' जिंकल्यावर मराठा भगवा न फडकवता बाजीरावांनी मोर्चा मुघल प्रदेशाकडे वळविला, त्यात पेशावर, बलुचिस्तान, कंदाहार आणि काबूल येथे जाऊन मुघल प्रदेशावर कब्जा केला. तसेच कर्नाटक, राजस्थान, माळवा, बुंदेलखंड, गुजरात, दिल्ली, कोकण, आंध्र प्रदेश येथे मराठ्यांच्या कार्याच्या कक्षा रुंदावल्या. या मुलखांत मराठी माणसांचा प्रवेश झाला. नंतर ते स्थायिक झाले यास कारण फक्त आणि फक्त बाजीराव पेशवे.

=बाजीराव आणि धर्म=
त्यांनी कधीही देवधर्म यांचे अवडंबर केले नाही. जाती-पातीच्या परिघात ते अडकले नाहीत आणि म्हणूनच बहुजन समाजातील सरदारांच्या, सैनिकांच्या मांडीला मांडी लावून ते जेवत, त्यांच्यात रमत. म्हणूनच पुण्यात धर्म मोडला आणि अभक्ष्य भक्षण केले यासाठी तथाकथित पंडितांनी आकांडतांडव केले. द्वितीय पत्नी मस्तानीबाईंचा पुत्र कृष्णसिंग अर्थात [[समशेर बहादुर]] (पुढे याने पानिपत युद्धात अतुलनीय पराक्रम केला) याच्या हक्कासाठी ते जागरूक होते. त्याचे मौजीबंधन करण्यास पुण्यातील शास्त्री, पंडिताचा विरोध होता. पण तो विरोध डावलून समशेरसिंगचे मौजीबंधन केले.

'''<nowiki/>' श्री राजा शाहू नरपति हर्षनिधान<br /> बाजीराव बल्लाळ पंतप्रधान ''''<br />ही मुद्रा धारण करणाऱ्या बाजीरावांकडे कोणतेही छक्केपंजे नव्हते. नेपोलियनने जसे सामान्यांतून मार्शल निर्माण केले तसे बाजीरावांनी अठरापगड जाती-जमातीतून लढवय्ये सरदार निर्माण केले. संबंध भारतभूमीत स्फुल्लिंग पेटवले, अस्मिता निर्माण केली. अस्थिर झालेल्या स्वराज्याला त्यांनी स्थिर केले. एवढेच नाही तर संभाव्य विस्ताराचा मार्ग आखून दिला. हिंदुस्थानच्या इतिहासात मराठ्यांना मानाचे स्थान मिळवून दिले. एवढा बळकट शनिवारवाडा बांधून ते त्यात कधीही विश्रांतीसाठी थांबले नाहीत.

'''<nowiki/>'''

'''<nowiki/>'''

'''<nowiki/>'''

=वैयक्तिक आयुष्य=
यांचे लग्न १७१३ सालच्या सुमारास चासकर महादजी कृष्ण जोशी यांची मुलगी काशीबाई हिच्याशी झाले. काशीबाईपासून बाजीरावास रामचंद्र ऊर्फ [[रघुनाथराव पेशवा]], जनार्दन व [[बाळाजी बाजीराव]] ऊर्फ नानासाहेब पेशवा असे ३ पुत्र होते.काशीबाईंंचा मृत्यू १७५८ साली झाला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://ketkardnyankosh.com/index.php/2012-09-06-10-44-50/10821-2013-03-06-03-05-55|title=बाजीराव बल्लाळ पेशवे|संकेतस्थळ=ketkardnyankosh.com|ॲक्सेसदिनांक=2018-12-24}}</ref> छत्रसाल प्रकरणाच्या वेळी मस्तानीशी विवाह झाला(१७२९). मस्तानीपासून कृष्णराव उर्फ [[समशेर बहादुर]] हा पुत्र झाला.

बाजीरावाचे काशीबाई व मस्तानीबाई या दोघींवर अत्यंत उत्कट प्रेम होते. रूपवान बाजीरावावर हिंदुस्थानातील अनेक स्त्रिया भाळल्या होत्या. एकदा तर बलाढ्य निजामाच्या जनानखान्याने बाजीरावांना पाहण्याची इच्छा व्यक्त केली, तेव्हा निजाम हादरला. त्याने जनानखान्यास धमकावलेही. परंतु स्त्रियांच्या अट्टहासामुळे निजामाने बाजीरावांना दरबारात बोलावले. तेव्हा त्यांचे सौंदर्य पाहून तमाम जनानखाना संमोहित झाला. कित्येक महिलांनी त्यांच्यावर पायली पायली मोती उधळले. महालात मोत्यांची रास उभी राहिली, परंतु बाजीरावांच्या पापण्या झुकलेल्या होत्या. तिथे बाजीराव उद्‍गारले एक काशीबाई, दुसरी मस्तानीबाई या दोघी माझ्या पत्‍नी बाकी सर्व स्त्रिया मला मायबहिणी.

= पेशवे बाजीराव आणि झोप=
‘लक्षात ठेवा, रात्र ही झोपेकरिता नाही, तर ती बेसावध शत्रूच्या छावण्यांवर हल्ला करण्याची देवाने दिलेली नामी संधी आहे. झोप ही घोड्यावर बसल्यावरही घेता आली पाहिजे.’ हे सुप्रसिद्ध उद्गार थोरल्या बाजीराव पेशव्यांचे होत. बाजीराव पेशवे घोड्यावर बसून झोप घेत असे, ही नोंद अनेक ऐतिहासिक बखरींमध्ये स्पष्ट आहे.

=निधन=
२७ फेब्रुवारी १७४० रोजी नासीरजंगाविरुद्ध लढाई जिंकून [[मुंगीपैठण]] येथे तह झाला. तहात नासीरजंगने हंडिया व खरगोण हे प्रदेश बाजीराव पेशव्यांना दिले. त्याचीच व्यवस्था लावण्यासाठी ३० मार्च रोजी बाजीराव पेशवे खरगोणला गेले. या स्वारीत अचानक प्रकृती बिघडून, [[नर्मदा]] तीरावर [[रावेरखेडी]] या गावी [[विषमज्वर|विषमज्वराने]] २८ एप्रिल १७४०(वैशाख शुद्ध शके १६६२) रोजी पहाटे थोरले बाजीराव पेशवे वयाच्या फक्त ४०व्या वर्षी निधन पावले. प्रचंड पराक्रमी वर्णनातीत विद्वत्ता, भविष्याचा वेध घेणारी इच्छाशक्ती अणारे हे थोरले बाजीराव पेशवे आदर्श राष्ट्रपुरुष होते.
सर [[यदुनाथ सरकार]] लिहितात, 'अखंड हिंदुस्थानात हा एक झाला असे दिसते.'

=बाजीराव राजवटीतील मराठा साम्राज्याचा विस्तार=
https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e8/Historical_map_of_India_AD_1720.jpg/800px-Historical_map_of_India_AD_1720.jpg

==थोरल्या बाजीरावांची मुद्रा==
'''॥श्री राजा शाहु नरपती हर्ष निधान, बाजीराव बल्लाळ मुख्य प्रधान ॥'''
[[File:बाजीराव पेशवे यांच्या राजमुद्रेची प्रतिकृती शनिवारवाडा पुणे.jpg|thumb|बाजीराव पेशवे यांच्या राजमुद्रेची प्रतिकृती शनिवारवाडा पुणे]]

==थोरल्या बाजीरावांवरील पुस्तके==
* अजिंक्ययोद्धा बाजीराव (जयराज साळगावकर)
* घटकेत रोविले झेंडे (कॅप्टन वासुदेव [[बेलवलकर]])
* द एरा ऑफ बाजीराव (इंग्रजी, डॉ. उदय कुलकर्णी)
* देवयोद्धा (थोरले बाजीराव पेशवे यांच्या जीवनावरील त्रिखंडी महाकादंबरी, लेखक - [[काका विधाते]]; प्रफुल्लता प्रकाशन, किंमत ३,२५० रुपये)
* दुसरा पेशवा (नाटक, [[वि.वा. शिरवाडकर]])
* पेशवाईतील कर्मयोगी (चिमाजी अप्पांवरील कादंबरी, लेखक - (कॅप्टन वासुदेव [[बेलवलकर]]))
* प्रतापी बाजीराव ([[म.श्री. दीक्षित]])
* बाजी (कुंदन तांबे)
* Bajirao I, An Outstanding Cavalry General (R.D. Palsokar)
* मस्तानीचा बाजीराव ([[मुरलीधर जावडेकर]])
* या सम हा : एकोणचाळीस लढायांमध्ये विजयश्री खेचून आणणाऱ्या अजिंक्य बाजीरावाच्या युद्धनेतृत्वाची लोकविलक्षण यशोगाथा (मेजर जनरल शशिकांत गिरिधर पित्रे)
* रणझुंझार थोरले बाजीराव पेशवे (कादंबरी, लेखिका - [[नयनतारा देसाई]])
* राऊ ([[ना.सं. इनामदार]])
* श्रीमंत पहिले बाजीराव पेशवे (ना.के बेहरे. १९२९)
*थोरला बाजीराव पेशवा (मदन पाटील)
*थोरले बाजीराव पेशवे (बालवाङ्मय, डॉ. विजय तारे-इंदूर, वरदा प्रकाशन)
*प्रतापसूर्य थोरले बाजीराव पेशवे (डॉ. पद्माकर विष्णू वर्तक)
*पेशवा पहिला बाजीराव -पूर्वार्ध (१९९९) (श.श्री. पुराणिक)
*पेशवा पहिला बाजीराव - उत्तरार्ध (२०००) (श.श्री. पुराणिक)

=बाजीरावावरील चित्रपट/दूरचित्रवाणी मालिका=
* [[बाजीराव मस्तानी]] (हिंदी चित्रपट. निर्माता दिग्दर्शक - संजय लीला भन्साळी)
* श्रीमंत पेशवा बाजीराव - मस्तानी (ई-टीव्हीवरील दूरचित्रवाणी मालिका, निर्माते - नितीन चंद्रकांत देसाई, इ.स. २०१०)
* पेशवा बाजीराव (सोनी टी.व्ही.वरील दूरचित्रवाणी मालिका, जानेवारी २०१७)

=संदर्भ=
{{संदर्भयादी}}<br />
=समाधी स्थळ=
[[चित्र:समाधी_स्थळ.JPG|समाधी_स्थळ]]

{{पेशवे}}
{{मराठा साम्राज्य}}
{{पुणे}}

[[वर्ग:पेशवे|बाजीराव पेशवे, थोरले]]
[[वर्ग:महाराष्ट्राचा इतिहास|पेशवे, बाजीराव, थोरले]][[वर्ग:मराठी राजे|पेशवे, बाजीराव, थोरले]]
[[वर्ग:इ.स. १७४० मधील मृत्यू|पेशवे, बाजीराव, थोरले]]
[[वर्ग:सैनिकी पेशातील मराठी व्यक्ती]]
[[वर्ग:पोस्टाचे तिकीट असलेल्या व्यक्ती]]
[[वर्ग:इ.स. १७०० मधील जन्म]]

शिव

2022-05-01T02:08:01Z

2402:8100:3093:F093:885B:EAFF:FE18:C740: robot: Import pages using विशेष:आयात

{{माहितीचौकट हिंदू देवता
| नाव = शिव
| चित्र = Murudeshwar Shiva.jpg
| चित्र_रुंदी =
| चित्र_शीर्षक = भगवान शिव शंकर
| आधिपत्य =
| नाव_मराठी_देवनागरी_लेखन = शिव 6313
| नाव_संस्कृत_देवनागरी_लेखन =
| नाव_पाली_लेखन =
| नाव_अन्य_लिपी =
| नाव_अन्य_लिपी_लेखन =
| निवासस्थान = [[कैलास]], [[स्मशान]]
| लोक = शैव
| वाहन = [[नंदी]]
| शस्त्र = [[त्रिशूळ]]
| वडील_नाव = अज्ञात
| आई_नाव = अज्ञात
| पती_नाव =
| पत्नी_नाव = [[सती]], [[पार्वती]],
| अपत्ये = [[कार्तिकेय]], [[गणपती]], [[अशोक सुंंदरी]]
| अन्य_नावे = [[महादेव]], उमापती, भोलेनाथ, उमेश, गंगाधर, त्रिनेत्र, त्र्यंबक, नीलकंठ, महेश, [[रुद्र]], [[शंकर]], शंभू, शूलपाणि, सदाशिव, सांब, गौरीहर, दीनानाथ, खंडोबा,
| या_देवतेचे_अन्य_अवतार = [[खंडोबा]], [[ज्योतिबा]]
| या_अवताराची_मुख्य_देवता = [[महादेव]]
| मंत्र = ॐ नमः शिवाय !
| इतर मंत्र = [[हर हर महादेव]]
| प्रिय = बिल्वपत्र (बेल), रुद्राक्ष, धोतऱ्याचे फुल, जलाभिषेक
| स्थान = स्मशान
| नामोल्लेख_धार्मिक_साहित्य = [[लिंग पुराण]]
| मुख्य_तीर्थक्षेत्रे = [[ज्योतिर्लिंग|१२ ज्योतिर्लिंग]]
| तळटिपा =
}}
[[चित्र:शिव पार्वती.jpg|इवलेसे|बंगलोर संग्रहालय येथील शिव पार्वती मूर्ती]]
'''शिव''' ही [[हिंदू धर्म|हिंदू धर्मातील]] एक देवता आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=kotvBQAAQBAJ&pg=PA96&dq=%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%B5+%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A4%A4%E0%A4%BE&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiRjIe_28bnAhX873MBHW4VBqkQ6AEIRTAD#v=onepage&q=%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%20%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A4%A4%E0%A4%BE&f=false|title=Hindu Devi-Devta|last=Tripathi|first=Pt Kk|publisher=Prabhat Prakashan|isbn=978-93-5048-298-8|language=hi}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=dxNKDwAAQBAJ&pg=PA63&dq=%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%B5+%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A4%A4%E0%A4%BE&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiRjIe_28bnAhX873MBHW4VBqkQ6AEIWTAF#v=onepage&q=%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%20%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A4%A4%E0%A4%BE&f=false|title=Sadhana Path February 2018: साधना पथ फरवरी 2018|last=Shashikant|date=2018-02-02|publisher=Diamond Pocket Books Pvt Ltd|language=hi}}</ref>

==देवताविषयक धारणा==
भगवान शिव यांची अनेक नावे आणि विविध रूपे प्रसिद्ध आहेत. सर्व देवांमध्ये श्रेष्ठ म्हणून त्यांना "महादेव" असे संबोधले जाते. समुद्रमंथातून निर्माण झालेले विष प्राशन करून ते आपल्या कंठात साठविल्यामुळे त्यांचा गळा निळ्या रंगाचा झाला, आणि म्हणूनच त्यांना "नीलकंठ" किंवा "नीलग्रिव" म्हटले जाऊ लागले. समस्त प्राणिमात्रा व पशूंचे स्वामी असल्याने ते "पशुपती" म्हणून देखील ओळखले जातात.
भगवान शंकर हेही या देवतेच्या अनेक नावांपैकी एक नाव आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=6qcbAAAAIAAJ&newbks=0&printsec=frontcover&dq=%E0%A4%B6%E0%A4%82%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9A%E0%A5%80+%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A5%87&q=%E0%A4%B6%E0%A4%82%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9A%E0%A5%80+%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A5%87&hl=en|title=Dasarā-Divāḷī|date=1990|publisher=Mahārāshṭra Śāsana Śikshaṇa Vibhāga, Mahārāshṭra Rājya Lokasāhitya Samitīsāṭhī|language=mr}}</ref> शिव हे या जगताचे आदियोगी, प्रथम योगी, आदि गुरू, प्रथम गुरू आहेत अशी मान्यता आहे. '''शं करोती इति शंङ्कर:''' ([[संस्कृत]] शंङ्कर) | म्हणजे जो आपले कल्याण करतो तो शंकर होय. भारतीय सप्तऋषींना भगवान शिवाने प्रथम ज्ञान दिले असे मानले जाते. भगवान शिव हे सर्व सृष्टीचे कारण आहेत. रुद्र हे शिव शंकराचे वेदांतील नाव आहे. पार्वती त्यांची अर्धांगिनी (शक्ती) आहे. आणि स्कंद आणि [[गणेश]]ही त्यांची मुले आहेत. भगवान ब्रह्मदेवाने सृष्टीची निर्मिती केली व [[भगवान विष्णू]] हे ह्या सृष्टीचे पालन करतात. परंतु सृष्टीचे कल्याण हे भगवान शिव शंकरामुळेच होणार आहे. भगवान शंकर हे तमोगुणाचे कारक असून सृष्टीचा संहार आणि विघटन त्यांच्या अधिपत्याखाली आहे.
हे त्रिदेव म्हणजे नित्य नियमित [[जन्म]]-[[मरण]] चक्राची रूपके आहेत. भगवान शिवाच्या अनेक रूपांमध्ये उमा-महेश्वर, अर्धनारीश्वर, पशुपति, कृतिवास, दक्षिणमूर्ती आणि योगीश्वर इत्यादी रूपे प्रसिद्ध आहेत. शिव हा [[योगी]] मानला जातो आणि शिव शंकराची पूजा लिंग स्वरूपात केली जाते.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=D1hFEAAAQBAJ&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PA50&dq=%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97%E0%A5%80+%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%B5&hl=en|title=Sanatan Dharm: Nitya Karm Evam Ritucharya|last=Ballabh|first=Hira|date=2021-09-29|publisher=Blue Rose Publishers|language=hi}}</ref>

==देवता विकास==
भारतीय संस्कृतीचे मूळ असलेल्या वैदिक साहित्यात '''रुद्र''' या नावाची देवता आढळते.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=uKeubCiBOPQC&pg=PA114&dq=rudra+god&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiGgf_63MbnAhWn6nMBHSjjCxMQ6AEIQjAD#v=onepage&q=rudra%20god&f=false|title=The Religion of the Veda|last=Oldenberg|first=Hermann|date=1988|publisher=Motilal Banarsidass Publ.|isbn=978-81-208-0392-3|language=en}}</ref> [[यजुर्वेद|यजुर्वेदा]]तील '''रुद्रसूक्त''' प्रसिद्ध आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=QsN0DwAAQBAJ&pg=PT246&dq=rudra+sukta&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiCyJiu3cbnAhVTWH0KHZthAG4Q6AEIKDAA#v=onepage&q=rudra%20sukta&f=false|title=Vedic Evolution: Its Philosophy and Science|last=S|first=Chandra Mouli M.|date=2018-10-25|publisher=Notion Press|isbn=978-1-64429-525-0|language=en}}</ref> हीच रुद्र देवता पुराणकाळात [[शंकर]] किंवा शिव या नावाने उदयाला आलेली दिसते.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=yMFwMHH4HzMC&pg=PA27&dq=rudra+god&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiGgf_63MbnAhWn6nMBHSjjCxMQ6AEIKDAA#v=onepage&q=rudra%20god&f=false|title=The Concept of Rudra-Śiva Through the Ages|last=Chakravarti|first=Mahadev|date=1986|publisher=Motilal Banarsidass Publ.|isbn=978-81-208-0053-3|language=en}}</ref>
शिव या देवतेला लोकप्रिय करण्यासाठी शैव संप्रदायाचे मोठे योगदान आहे. या संप्रदायाचे साहित्य म्हणजे [[शिव पुराण]], [[लिंग पुराण]] ही शंकर या देवतेशी संबंधित शैव पुराणे होत.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=N6-VttFFXT4C&pg=PA10&dq=shankar+God&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiy0oOyksnnAhWVbysKHYxuAfIQ6AEIKDAA#v=onepage&q=shankar%20God&f=false|title=The Hymns And Orisions Of Lord Shankar|last=Chaturvedi|first=B. K.|date=199?|publisher=Diamond Pocket Books (P) Ltd.|isbn=978-81-7182-169-3|language=en}}</ref>

==देवतेचे स्वरूप==
भगवान शिव यांचे कुटुंब खूप मोठे आहे. शिवपुत्र गणपतीला ऋद्धी-सिद्धी या दोन पत्नी, आणि शुभ और लाभ असे दोन मुलगे आहेत. शिव ही पुरुष देवता असून ब्रह्मा, विष्णू या देवतांच्या जोडीने तिचे उल्लेख सापडतात. प्रलयाच्या वेळी शिव हा या सृष्टीचा तारणहार आहे असे मानले जाते. या देवतेचे वास्तव्य [[कैलास पर्वत|कैलास पर्वता]]वर असून [[पार्वती]] ह्या त्याच्या पत्नी सह तिथे वास आहे. [[गणपती]] आणि [[कार्तिकेय]] हे शिवाचे पुत्र तर अशोकसुंदरी त्याची पुत्री मानले जातात.<ref name=":0">{{स्रोत पुस्तक|title=भारतीय संस्कृती कोश खंड नववा|last=जोशी|first=महादेवशास्त्री|publisher=भारतीय संस्कृतीकोश मंडळ प्रकाशन|year=२००० (पुनर्मुद्रण)|isbn=|location=पुणे|pages=३०५-३२१}}</ref>

*'''वैदिक काळ-'''-
वैदिक काळात शिव हा [[रुद्र]] या स्वरूपात पूजिला जात असे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=4FI6DQAAQBAJ&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PT51&dq=%E0%A4%B0%E0%A5%81%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0+%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%A4&hl=en|title=Rigveda : ऋग्वेद|last=Pandey|first=Dr Raj Bahadur|date=2016-10-10|publisher=Diamond Pocket Books Pvt Ltd|isbn=978-93-5261-292-5|language=hi}}</ref> रुद्र ही [[ऋग्वेद|ऋग्वेदा]]त मध्यम स्वरूपाची देवता मानली जाते. [[धनुष्य]] बाण हे त्याचे आयुध असून तो जटाधारी आहे. तो एक महान वैद्य असून त्याच्याजवळ वेगवेगळी [[औषधे]] असतात असे मानले जाते.<ref name=":0" />

[[अथर्ववेद|अथर्ववेदा]]त व्रात्यकाण्ड आहे. यामध्ये रुद्र हा व्रात्यांशी संबंधित देव आहे असे नोंदविले आहे. याला महादेव असे संबोधिले आहे. हा देव नंतर पशूंच्याकडे गेला. त्याला नंतर पशुपती असेही नाव पडले आहे. ब्राह्मणग्रंथांच्या काळात रुद्र ही वैदिक धर्मातील एक महत्त्वाची देवता बनली होती. त्यानंतर [[उपनिषद]] साहित्याने देखील महेश्वर, शिव या नावाने या देवतेला सन्मान दिलेला दिसतो.<ref name=":0" />

*'''[[रामायण]] काळ'''-
रामायण हा जरी [[वैष्णव |वैष्णव संप्रदाया]]चा ग्रंथ असला तरी त्यामध्ये शिवाच्या पूजनाचे संदर्भ दिसतात. रामायणातील शिवाची उपासना ही केवळ मानव करतात असे नसून देव आणि दानवसुद्धा शिवाची पूजा करतात. [[रावण|रावणा]]ने केलेली शंकराची तपश्चर्या हा यातील विशेष उल्लेख मानला जातो.<ref name=":0" />

*'''[[महाभारत]]'''-

महाभारतात शिवाचे एक दार्शनिक रूप दिसते आणि दुसरे रूप हे लोकांमध्ये प्रचलित असे आहे. शिवाचा योगदर्शनाशी असलेला संबंध हा ही महाभारतात दिसून येतो. त्याला महायोगी असे संबोधिले आहे.<ref name=":0" />

== शारीरिक आणि भौतिक वैशिष्ट्ये==
* राखाडी रंग

शिवाचा रंग कर्पूरासारखा (कापरासारखा) पांढरा आहे; म्हणून त्याला `कर्पूरगौर' असेही म्हणतात. हे राखाडी रंगाचे आवरण म्हणजे '''चिताभस्म''' असते.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=F7KhDwAAQBAJ&pg=PT300&dq=shiv+and+chitabhasma&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjV1-DbocnnAhWPXisKHfymD7cQ6AEIMzAB#v=onepage&q=shiv%20and%20chitabhasma&f=false|title=Hindu Culture and Lifestyle: Living Indian Traditions in the age of Artificial Intelligence|last=Shah|first=Vaishali|date=2019-07-11|publisher=Notion Press|isbn=978-1-64587-608-3|language=en}}</ref> शिवाला रोज नवीन चिताभस्म लागते.

* गंगा
जी (स्नानकर्त्या जिवाला) भगवत्पदाप्रत पोहोचवते ती गंगा’. ही [[गंगा]] स्वर्गात होती. भगीरथाच्या कठोर तपश्‍चर्येमुळे ती पृथ्वीवर आली. त्या वेळी गंगेच्या प्रवाहाचा भयानक वेग अन्य कोणीही थोपवू शकत नव्हता म्हणून शंकराने गंगेला आपल्या जटेत धारण केले, म्हणून शिवाला '''गंगाधर''' असे म्हणतात.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=O6tWAAAAMAAJ&q=%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%B5+%E0%A4%86%E0%A4%A3%E0%A4%BF+%E0%A4%97%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A4%BE&dq=%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%B5+%E0%A4%86%E0%A4%A3%E0%A4%BF+%E0%A4%97%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A4%BE&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjRpezBocnnAhWqIqYKHWJtCDAQ6AEIKzAA|title=Ādiśaktīce viśvasvarūpa|last=Prabhudesai|first=Pralhad Krishna|language=mr}}</ref>

* [[चंद्र]]

शिवाने भाली, म्हणजे कपाळी चंद्र धारण केला आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=RarykXYywgEC&pg=PP17&dq=shiv+and+moon&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjo_fiposnnAhUDVH0KHZfoA084ChDoAQgwMAE#v=onepage&q=shiv%20and%20moon&f=false|title=Hindu gods and goddesses|last=Gupta|first=M.|date=2004-12|publisher=Star Publications|isbn=978-81-7650-091-3|language=en}}</ref> चंद्रमा ही क्षमाशीलता, ममता आणि वात्सल्य या तीन गुणांची एकत्रित अशी अवस्था आहे.

* [[नाग]]

शिवाने हलाहल हे समुद्रमंथनामधून निघालेले विष प्राशन केले; या विषाचा दाह कमी व्हावा यासाठी '''वासुकी''' नाग शिवाने गळ्यात घातला. नागाला शिवाचे आयुधही समजले जाते, यामुळे शिवाला '''नागेन्द्र''' असे संबोधले जाते.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=jCmoCgAAQBAJ&printsec=frontcover&dq=god+shiva+and+serpent&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiLsrji1svnAhXy7HMBHeZKDEwQ6AEIKDAA#v=onepage&q=god%20shiva%20and%20serpent&f=false|title=The Triumph of the Snake Goddess|last=Haq|first=Kaiser|date=2015-10-12|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-91511-4|language=en}}</ref>

* तिसरा डोळा

शिवाचा कपाळावर भुवयांच्या मध्ये जरा वर ऊर्ध्व नेत्र म्हणजे तिसरा डोळा आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=olwoDwAAQBAJ&printsec=frontcover&dq=god+shiva+and+third+eye&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjarrX_1svnAhVRAHIKHVHnB4QQ6AEIKDAA#v=onepage&q=god%20shiva%20and%20third%20eye&f=false|title=Shiva: The Wild God of Power and Ecstasy|last=Storl|first=Wolf-Dieter|date=2004-09-14|publisher=Simon and Schuster|isbn=978-1-59477-780-6|language=en}}</ref> हा डोळा तेजतत्त्वाचे प्रतीक आहे. शंकर त्रिनेत्र आहे, म्हणजे तो भूतकाळ, वर्तमानकाळ आणि भविष्यकाळ या त्रिकाळातील घटना पाहू शकतो. असे मानले जाते की जर महादेवाचा तिसरा डोळा उघडला तर समोरचे सर्व काही जळून खाक होऊ शकते, अशी मान्यता आहे. मदनाचा (कामदेवाचा) मृत्यू असाच झाला. महादेवांचा तिसरा डोळा हा खरा सत्यदर्शक प्रतिक आहे. त्यात क्रोध ही आहे आणि ममत्व ही. न्याय अन्याय या ही पलिकडे जाऊन तो सत्य पाहतो आणि दर्शवतो.

* व्याघ्रांबर
[[वाघ]] हा रज-तमांचे प्रतीक आहे. अशा वाघाला (रज-तमांना) मारून शिवाने त्याचे आसन केले आहे.

* गजचर्म

शिवाने गजचर्मसुद्धा परिधान केले आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=fs36CQAAQBAJ&pg=PA203&dq=god+shiva+and+elephant+skin&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjQ-caf18vnAhWVT30KHdfaCBUQ6AEIKDAA#v=onepage&q=god%20shiva%20and%20elephant%20skin&f=false|title=Animals in Stone: Indian Mammals Sculptured Through Time|last=Geer|first=Alexandra van der|date=2008-10-16|publisher=BRILL|isbn=978-90-474-4356-8|language=en}}</ref>

== शिवाच्या भारतातील बारा ज्योतिर्लिंगांचे स्थान ==
[[File:महाशिवरात्रीनिमित्त चक्याची विशेष पूजा.jpg|thumb|महाशिवरात्रीनिमित्त चक्याची विशेष पूजा]]
भगवान शिवाची [[सोमनाथ]], मल्लिकार्जुन, महाकालेश्वर, ओंकारेश्वर, केदारेश्वर, भीमाशंकर, विश्वेश्वर, त्र्यंबक, वैद्यनाथ, नागेश, रामेश्वर आणि घृष्णेश्वर ही प्रसिद्ध बारा ज्योतिर्लिंगे आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.abplive.com/news/maharashtra/parli-vaijnath-jyotirlinga-is-fifth-jyotirlinga-say-shankaracharya-abhinav-swami-1014042|title=परळीचे वैजनाथ ज्योतिर्लिंगाच्या दाव्याच्या वादावर पडदा पडणार!|last=माझा|first=गोविंद शेळके, एबीपी|date=2021-11-22|website=marathi.abplive.com|language=mr|access-date=2022-03-01}}</ref>

देवांचे देव महादेव यांनी भक्तांना वेळोवेळी आपले दर्शन दिले आणि जेथे - तेथे आपल्या भक्तांच्या आग्रहास्तव नैसर्गिक लिंग स्वरूपात बारा ठिकाणी ठाण मांडले, त्यांनाच " [[ज्योतिर्लिंग]]े " म्हणून ओळखले जाते.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=ottRDwAAQBAJ&pg=PT71&dq=%E0%A5%A7%E0%A5%A8+%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%97&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwigx_mp2MvnAhXEbX0KHVTHBHEQ6AEIKzAA#v=onepage&q=%E0%A5%A7%E0%A5%A8%20%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%97&f=false|title=GARUDJANMACHI KATHA|last=MURTY|first=SUDHA|date=2018-04-01|publisher=Mehta Publishing House|isbn=978-93-87789-72-2|language=mr}}</ref> संपूर्ण भारतात अवघ्या महाराष्ट्रातच शिवाची पाच ज्योतिर्लिंगे आहेत. ह्या प्रत्येक ज्योतिर्लिंगासोबत शिवाची एक एक आख्यायिका आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=CqZLuQEACAAJ&dq=12+jyotirlinga&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiw1avX2MvnAhXRbn0KHU4IDHI4ChDoAQg-MAM|title=40 Amazing and Interesting Facts about Lord Shiva|last=Thiyan|first=Tamil|date=2018-04-28|publisher=Independently Published|isbn=978-1-9809-5475-0|language=en}}</ref>

सौराष्ट्रे सोमनाथंच श्रीशैले मल्लिकार्जुनम्। उज्जयिन्यां महाकालम् ॐकारममलेश्वरम्॥ परल्यां वैद्यनाथंच डाकिन्यां भीमाशंकरम्। <br/>
सेतुबंधे तु रामेशं नागेशं दारुकावने॥ वाराणस्यां तु विश्वेशं त्र्यंबकं गौतमीतटे। हिमालये तु केदारम् घुश्मेशंच शिवालये॥

१. [[सोमनाथ]], सोरठ-सौराष्ट्र ( [[गुजरात]] )

२. [[मल्लिकार्जुन]], श्री शैलम ( [[आंध्र प्रदेश]] )

३. महाकालेश्वर, [[उज्जैन]] ( [[मध्यप्रदेश]] )

४. [[ओंकारेश्वर]], शिवपुरी ( [[मध्यप्रदेश]] )

५. वैद्यनाथ, [[परळी]] ( [[महाराष्ट्र]] )

६. औंढ्या नागनाथ, [[हिंगोली]] / [[परभणी]] ( [[महाराष्ट्र]] )

७. केदारेश्वर, [[केदारनाथ]] ( उत्तरांचल)

८. [[त्र्यंबकेश्वर]], [[नाशिक]] ( [[महाराष्ट्र]] )

९. [[रामेश्वर]], [[रामेश्वरम]] / सेतुबंधन ( [[तामिळनाडू]] )

१०. [[भीमाशंकर]], डाकिनी / [[पुणे]] ( [[महाराष्ट्र]] )

११. [[विश्वेश्वर]], [[वाराणसी]] ( [[उत्तरप्रदेश]] )

१२. [[घृष्णेश्वर]], [[वेरूळ]] / औरंगाबाद ( [[महाराष्ट्र]] )

==सर्वत्र पसरलेली इतर शिवलिंगे==
[[चित्र:Shiva and Parvati.jpg|इवलेसे]]
दशरथेश्वर महादेव मंदिर, मुखेड (महाराष्ट्र )
{| class="wikitable" border="1"
| अजय अमहेश्वर-महेन्द्रपर्वत
| अमरनाथ-काश्मीर
| एकलिंग-उदयपूर
| कण्डारिया महादेव-खजुराहो
| मणिमहेश्वर-भारमौर हिमालय
|-
| कपालेश्वर-क्रौंचपर्वत
| कुंभेश्वर-कुंभकोणम
| कुमारेश्वर-क्रौंचपर्वत
| गौरीशंकर-जबलपूर
| त्रिलोकीनाथ-हिमाचल
|-
| तारकेश्वर-पश्चिम बंगाल
| पशुपतिनाथ-नेपाळ
| पक्षीतीर्थ-चेंगलपेट
| प्रतिज्ञेश्वर-क्रौंचपर्वत
| अमृतेश्वर-भंडारदरा
|-
| बृहदीश्वर-तंजावर
| भुवनेश्वर-ओरिसा
| मध्यमेश्वर-काशी
| गोकर्ण महाबळेश्वर-कर्नाटक
| वाळकेश्वर-मुंबई
|-
| मुक्तपरमेश्वर-अरुणाचल
| वैद्यनाथ-कांगडा
| व्यासेश्वर-काशी
| सर्वेश्वर-चितोडगड
| गुप्तेश्वर-नेपाळ
|-
| सुंदरेश्वर-मदुरा
| स्तंभेश्वर-चितोड
| हरीश्वर-मानससरोवर
| हाटकेश्वर-बडनगरू
| जागनाथ-ठाणे
|-
| नागेश्वर-द्वारका
| गोपेश्वर-चमोली उत्तराखंड
| गोंदेश्वर-सिन्नर नाशिक
| वडक्कुनाथन-अथिरापल्ली
| कोंडेश्वर-बदलापूर
|-
| बाबुलनाथ-मुंबई
| भुलेश्वर-मुंबई
| ओंकारेश्वर-बोरिवली मुंबई
| गावदेवी-दहीसर मुंबई
| तृंगारेश्वर-वसई विरार
|-
| शेषनाग महादेव-विरार
| मंगेशी-गोवा
| हरेश्वर-गोवा
| वायकोमशिवा-केरळ
| मुरूडेश्वर-कर्नाटक
|-
| गोकर्ण-कर्नाटक
| अंजनी महादेव-हिमालय
| बिजली महादेव-हिमाचल
| श्रीखंड महादेव-हिमालय
| तुंगनाथ-उत्तराखंड
|-
| काशी विश्वेश्वर-उत्तरकाशी
| कोपेश्वर-कोल्हापुर-कर्नाटक सीमेवर
| रामलिंग-कोल्हापूर
| हरिहरेश्वर-हरिहरेश्वर
| कालभैरवशिव-श्रीवर्धन समुद्र
|-
| महादेव मंदिर-रावलनगर मीरारोड
| महादेवालय-कांदिवली मुंबई
| साईधाम-कांदिवली मुंबई
| वडक्कुनाथन-अथिरापल्ली
| कोंडेश्वर-बदलापूर
|-
| मुक्तेश्वर-नैनीताल
| शिवमंदिर-खारदुग्ला लड्डाख
| शिवमंदिर-अशोकवन बोरीवली मुंबई
| कवियुर-केरळ
| नटराजा-सातारा
|-
| पाटेश्वर-सातारा
| बागनाथ-उत्तराखंड
| बैजनाथ-उत्तराखंड
| महाबळेश्वर-महाबळेश्वर
| केदारकल्प-हर्सील
|-
| सोमेश्वर महादेव-नाशिक
| मध्यमहेश्वर-नाशिक
| रामेश्वर-कोंकण
| सीताबनी-काॅर्बेट
| नागेशी-गोवा
|}

==स्तुती==
शिवतांडवस्तोत्रम् या रचनेमध्ये शिवाचे वर्णन आणि स्तुती अतिशय कुशलपणे योग्य ते शब्द वापरून केली गेली आहे. हे स्तोत्र [[रावण]]ाने रचले असे मानले जाते. तसा उल्लेखही या स्तोत्रात आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=O4u3DwAAQBAJ&newbks=0&printsec=frontcover&dq=%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%B5+%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A4%B5+%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0&hl=en|title=Tandava Kriya: Shiva Tandava Stotram Rahasya Kunjika|last=Kumar|first=Chandra Shekhar|last2=Mahasaya|first2=Lahiri|last3=Hiranyagarbha|first3=Bhagwan Maharishi|publisher=Ancient Kriya Yoga Mission|language=hi}}</ref>
[[चित्र:Shivatandavstrotram.jpg|अल्ट=शिवतांडवस्तोत्रम्|इवलेसे|शिवतांडवस्तोत्रम्]]

==विशेष उत्सव==
[[महाशिवरात्री]] हा दिवस भगवान शंकराच्या उपासनेचा विशेष दिवस मानला जातो. उपवास, पूजा, रुद्र पठन, विविध शिव मंदिरातील यात्रा आणि जत्रा यांनी महाशिवरात्री उत्सव संपूर्ण भारत देशात संपन्न केला जातो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/astro/festival/news/maha-shivratri-wishes-in-marathi-happy-maha-shivratri-2022-wishes-greetings-messages-in-marathi/articleshow/89891396.cms|title=Maha Shivratri Wishes in Marathi : सर्व शिवभक्तांना महाशिवरात्रीच्या हार्दिक शुभेच्छा|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2022-03-01}}</ref>

== संदर्भ ==

[[वर्ग:कुलदैवते]]
[[वर्ग:हिंदू दैवते]]
[[वर्ग:शिव| ]]
[[वर्ग:हिंदू धर्म]]
[[वर्ग:हिंदू देवता]]