ImportMaster: robot: Import pages using विशेष:आयात

2022-05-01T16:03:24Z

नवीन पृष्ठ

'''अभ्यंगस्नान''' म्हणजे [[तेल]], [[उटणे]] किंवा अत्तर लावून स्नान करणे.<ref name=":0">{{स्रोत पुस्तक|title=भारतीय संस्कृती कोश खंड पहिला|last=जोशी ,होडारकर|first=महादेवशास्त्री, पद्मजा|publisher=भारतीय संस्कृतीकोश मंडळ प्रकाशन|year=२०१० पुनर्मुद्रण|isbn=|location=पुणे|pages=२१३}}</ref> हे [[नरकचतुर्दशी]]च्या दिवशीही पहाटे उठून सूर्योदयापूर्वी केले जाते. दिवाळी सणातील अभ्यंगस्नानाला भारतीय संस्कृतीत विशेष महत्त्व दिले गेले आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.thinkmaharashtra.com/node/2300|title=अभ्यंगस्नान|last=गोडबोले|पहिले नाव=आशुतोष|दिनांक=|संकेतस्थळ=थिंक महाराष्ट्र|archive-url=|archive-date=|dead-url=|ॲक्सेसदिनांक=२३. १०. २०१९}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=xSKODwAAQBAJ&pg=PT116&dq=%E0%A4%85%E0%A4%AD%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%A8+%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B3%E0%A5%80&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwir29DLirLlAhXNIbcAHd7NCSQQ6AEIUjAF#v=onepage&q=%E0%A4%85%E0%A4%AD%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%A8%20%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B3%E0%A5%80&f=false|title=DNYANDA NIBANDHMALA|last=PORE|first=DEEPA|date=2019-02-01|publisher=Mehta Publishing House|isbn=9788184985832|language=mr}}</ref> केवळ दिवाळीला नव्हे तर अभ्यंगस्नान विविध प्रसंगी केले जाते.<ref name=":0" />

==आख्यायिका==
नरकचतुर्दशी या दिवशी पहाटे भगवान [[कृष्ण|कृष्णा]]ने नरकासुर नावाच्या राक्षसाचा वध केला. हा एक राजा होता आणि त्याने स्त्रियांना बंदी करून आपल्या कैदेत ठेवले होते. त्याच्या वधानंतर कृष्णाने या स्त्रियांची सुटका केली. नरकासुराने कृष्णाकडे वर मागितला की जो कुणी या दिवशी सकाळी मंगलस्नान करेल त्याला नरकाची बाधा होऊ नये. कृष्णाने त्याला वर दिला. त्यानुसार नरकात जाण्यापासून मानवाला वाचविणारे पवित्र आणि मंगल स्नान या दिवशी पहाटे करण्याची पद्धती प्रचलित आहे.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://divyamarathi.bhaskar.com/news/diwali-2019-nark-chaturdashi-and-yamtarpan-importance-125957456.html|title=नरक चतुर्दशी / जाणून घ्या कशामुळे केले जाते अभ्यंग स्नान, काय आहे धार्मिक महत्त्व|last=रिलीजन डेस्क|first=|date=२०. १०. २०१९|work=|access-date=२९. १०. २०१९|archive-url=|archive-date=|dead-url=}}</ref>
* मुहूर्त- अभ्यंगस्नान हे पौराणिक कथेशी जोडले गेलेले असल्याने त्याच्यासाठी काही विशिष्ट वेळ पाळण्याचे संकेत रूढ आहेत. याला मुहूर्त असे म्हटले जाते. या मुहूर्तावर केलेले अभ्यंगस्नान फलदायी होते अशी धारणा आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.mpanchang.com/festivals/diwali-snan/|title=Abhyang Snan on Narak Chaturdashi|last=|पहिले नाव=|दिनांक=|संकेतस्थळ=https://www.mpanchang.com|archive-url=|archive-date=|dead-url=|ॲक्सेसदिनांक=२९. १०. २०१९}}</ref>

== हेतू आणि वैद्यकीय महत्त्व==
शरीराची कांती तजेलदार व्हावी, [[स्नायू]] बलवान आणि पुष्ट व्हावेत यासाठी हे स्नान केले जाते.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=-WwoAAAAMAAJ&q=%E0%A4%85%E0%A4%AD%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%A8&dq=%E0%A4%85%E0%A4%AD%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%A8&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjE27jPibLlAhV_7nMBHaeHCz4Q6AEINzAC|title=Prācīna Bhārata meṃ rūpaśrṅgāra|last=Ācārya|first=Bhāvanā|date=1995|publisher=Pablikeśana Skīma|language=hi}}</ref> आरोग्याची वाढ होणे हा याचा प्रमुख हेतू मानला जातो.<ref name=":0" /><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=kFFQDAAAQBAJ&pg=PA15&dq=abhyang+snan&hl=mr&sa=X&ved=0ahUKEwiO_t-v6cPlAhWDbn0KHatiBIsQ6AEIJzAA#v=onepage&q=abhyang%20snan&f=false|title=TRADITIONAL HEALTH PRACTICES AMONG HILLY REGION: A CASE STUDY OF PATAN TEHSIL|last=Shirodkar|first=Dr Manisha Vinayak|publisher=Lulu.com|isbn=9781365136276|language=en}}</ref>
अभ्यंगस्नान हे केवळ दिवाळीच्या दिवशी करू नये तर त्या दिवसापासून सुरुवात करून ते वर्षभर रोज करावे असे आयुर्वेदाचे अभ्यासक सांगतात.<ref name=":1">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.marathisrushti.com/articles/%E0%A4%85%E0%A4%AD%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%82%E0%A4%97-%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%A8-%E0%A4%86%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BE-%E0%A4%B5/|title=अभ्यंगस्नान.. आरोग्याला वरदान|last=डॉ. लड्डा|पहिले नाव=कविता|दिनांक=२०. १०. २०१६|संकेतस्थळ=मराठीसृष्टी|archive-url=|archive-date=|dead-url=|ॲक्सेसदिनांक=२९. १०. २०१९}}</ref>
तिळाचे तेल हे हाडांच्या आरोग्यासाठी आणि त्याना बळकटी देण्यासाठी उपयुक्त असते. उटणे लावून स्नान केल्याने हिवाळ्यात कोरडे पडत असलेली त्वचा मऊ राहते.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=qMN1DwAAQBAJ&pg=PA69&dq=%E0%A4%85%E0%A4%AD%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%82%E0%A4%97+%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%A8&hl=mr&sa=X&ved=0ahUKEwjhiJG-5sPlAhVZVisKHUmzCv0Q6AEILjAB#v=onepage&q=%E0%A4%85%E0%A4%AD%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%82%E0%A4%97%20%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%A8&f=false|title=Aarth Marathi E-Diwali Edition 2018 - Diwali Magazine: अर्थ मराठी ई-दिवाळी अंक २०१८|last=Thamke|first=Gauri Abhishek|date=2018-11-01|publisher=Abhishek Thamke|language=mr}}</ref>
अभ्यंगस्नान करताना अंगाला लावायचे तेल प्रांतानुसार आणि तेथील स्थानिक हवामानानुसार बदलते. [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रा]]त तिळाचे तेल, [[केरळ|केरळा]]त खोबरेल तेल तर [[उत्तर भारत|उत्तर भारता]]त मोहरीचे तेल अंगाला लावून अभ्यंग केले जाते.
यानंतर अंगाला जे उटणे लावले जाते त्यामध्ये [[नागरमोथा]], सुगंधी कचोरा, मुलतानी माती, आंबे हळद,मसूर डाळ, जटामासी, [[वाळा]] या आयुर्वेदाच्या औषधी चुर्णांचे मिश्रण केलेले असते. याचे लेपन अंगाला करून स्नान केले जाते.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.saamana.com/importance-of-abhyang-snan/|title=अभ्यंग आरोग्य :अभ्यंग स्नानाचे महत्त्व|last=|first=|date=१२. ११. २०१८|work=सामना ऑनलाईन|access-date=१. ११. २०१९|archive-url=|archive-date=|dead-url=}}</ref>

==स्वरूप==
[[चित्र:अभ्यंग स्नानासाठी उटणे आणि सुगंधी साबण.jpg|thumb|अभ्यंग स्नानासाठी उटणे आणि सुगंधी साबण]]
या स्नानाच्या पूर्वी व्यक्तीला प्रथम कुंकवाचा टिळा लावतात. अंगाला [[तिळाचे तेल]] कोमट करून लावणे हा अभ्यंग स्नानाचा महत्त्वाचा भाग आहे.<ref name=":1" /> अंगाला शरीराच्या वरच्या भागाकडून खालच्या भागाकडे तेल लावतात. नंतर तेल आणि [[उटणे]] यांचे मिश्रण एकत्रित करून अंगाला लावतात.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=E1pHDwAAQBAJ&pg=PP15&dq=%E0%A4%85%E0%A4%AD%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%A8&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjE27jPibLlAhV_7nMBHaeHCz4Q6AEIZTAH#v=onepage&q=%E0%A4%85%E0%A4%AD%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%A8&f=false|title=Ayurveda and it's use in daily life: Ayurveda|last=Gohil|first=Jayesh|date=2018-01-18|publisher=Jayesh Gohil|language=hi}}</ref> मग व्यक्तीला ओवाळण्यात येते. त्यानंतर तिने दोन तांबे उष्ण पाणी अंगावर घेतल्यावर तिच्यावरून आघाडा किंवा [[टाकळा]] यांची फांदी मंत्र म्हणत तीनदा फिरवतात.
<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://m.dailyhunt.in/news/india/marathi/majha+vidarbha-epaper-majvid/divalitil+abhyang+snan+karayachi+paddhat+aani+phayade+diwali+abhyang+snan+benefits-newsid-74878761|title=दिवाळीतील 'अभ्यंग स्नान' करायची पद्धत आणि फायदे.{{!}} Diwali- Abhyang Snan Benefits|last=|first=|date=१६ ऑक्टोबर|work=|access-date=२९. २०. २०१९|archive-url=|archive-date=|dead-url=}}</ref> पाडव्याच्या दिवशी पत्नी पतीला अंगाला उटणे आणि तेल लावते.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=f33XAAAAMAAJ&q=%E0%A4%85%E0%A4%AD%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%A8+%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B3%E0%A5%80&dq=%E0%A4%85%E0%A4%AD%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%A8+%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B3%E0%A5%80&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwir29DLirLlAhXNIbcAHd7NCSQQ6AEIbTAI|title=Bhāratīya tīrthakshetre: Bhāratātīla pramukha tīrthakshetre, tīrthakshetrāñcyā anushaṅgāne saṇa va utsava taseca kshetrānushaṅgika māhitīne paripūrṇa|last=Khole|first=Gajānana Śã|date=1996|publisher=Indrāyaṇī Sāhitya Prakāśana|language=mr}}</ref>
* [[विवाह]] प्रसंगी-विवाहाच्या पूर्वी वर आणि वधू याना [[तेल]] आणि [[हळद]] लावून स्नान घातले जाते हा सुद्धा अभ्यंगाचा प्रकार आहे.
* राजाचा अभिषेक - राज्याभिषेक प्रसंगी राजाला १८ द्रव्ये वापरून अभ्यंगस्नान घातले जाते.
* ज्यू समाजात राजाला तेल लावून स्नान घातले जात असे.
* काही जमातीत मृत व्यक्तीला दहन करण्यापूर्वी तेल लावून स्नान घालतात.<ref name=":0" />
* [[मंदिर|मंदिरां]]मध्ये देवी देवता यांना विशेष निमित्ताने अभ्यंगस्नान घालण्याची धार्मिक प्रथा प्रचलित आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=VF8RAQAAIAAJ&q=%E0%A4%85%E0%A4%AD%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%82%E0%A4%97+%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%A8&dq=%E0%A4%85%E0%A4%AD%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%82%E0%A4%97+%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%A8&hl=mr&sa=X&ved=0ahUKEwjhiJG-5sPlAhVZVisKHUmzCv0Q6AEIWDAH|title=Ādiśaktīce viśvasvarūpa|last=Prabhudesai|first=Pralhad Krishna|date=1967|publisher=Ṭiḷaka Mahārāshṭra Vidyāpīṭha|language=mr}}</ref>

==ग्रांथिक संदर्भ==
चरकसंहितेत चरकांनी सांगितल्याप्रमाणे: <br />
'''मूर्धोऽभ्यंगात् कर्णयोः शीतमायुः कर्णाभ्यंगात्‌ पादयोरेवमेव'''। <br />
'''पादाभ्यंगान्नेत्ररोगान् हरेश्च, नेत्राभ्यंगाद् दन्तरोगाश्च नश्येत्'''॥ (चरकसूत्र ५|८४)<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=VRwOAAAAIAAJ&q=%E0%A4%85%E0%A4%AD%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%82%E0%A4%97&dq=%E0%A4%85%E0%A4%AD%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%82%E0%A4%97&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwipvN6TirLlAhWE_XMBHRm8BTIQ6AEIMjAB|title=Carakasaṃhitā|last=Caraka|date=1998|publisher=Caukhambā Saṃskr̥ta Pratiṣṭhāna|language=hi}}</ref>

अर्थात : डोक्यास तेल लावून मर्दनाने कानविकार दूर होतात. [[कान|काना]]भोवती, कानाच्या पाळीस मर्दन तसेच कानात तेल टाकण्याने पायांना त्याचा फायदा मिळतो. [[डोळा|डोळ्या]]त गायीचे तूप टाकल्याने आणि डोळ्यास तेलाने (हळुवार) मर्दन केल्याने दातांचे रोग नष्ट होतात. ([[बदाम|बदामा]]चे तेल, तिळाचे तेल इत्यादी.) ([[मोहरी]], [[करडई]] इत्यादींपासून बनवलेली तीव्र तेले वापरू नयेत.)

== हे सुद्धा पहा==
* [[दिवाळी]]
* [[नरक चतुर्दशी]]
* [[आयुर्वेद]]

== संदर्भ ==

[[वर्ग:दिवाळी]]
[[वर्ग:आरोग्य]]

अभ्यंगस्नान - आवृत्ती इतिहास

ImportMaster: robot: Import pages using विशेष:आयात