https://mr.bharatpedia.org/w/index.php?action=history&feed=atom&title=%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%9F%E0%A4%95_%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A5%80%E0%A4%A4कर्नाटक संगीत - आवृत्ती इतिहास2026-08-26T02:28:51Zविकिवरील या पानाच्या आवृत्त्यांचा इतिहासMediaWiki 1.43.6https://mr.bharatpedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%9F%E0%A4%95_%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A5%80%E0%A4%A4&diff=3163&oldid=prevImportMaster: robot: Import pages using विशेष:आयात2022-05-01T17:44:57Z<p>robot: Import pages using <a href="/wiki/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%B7:%E0%A4%86%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A4" title="विशेष:आयात">विशेष:आयात</a></p>
<p><b>नवीन पृष्ठ</b></p><div>([[संस्कृत]]:कर्णाटक सङ्गीत) भारतीय अभिजात संगीताचा एक प्रकार<br />
<br />
[[भारत|भारताच्या]] दक्षिण भागात अर्थात [[कर्नाटक]], [[तामिळनाडू]], [[आंध्र प्रदेश]], [[केरळ]] या राज्यात प्रचलित असलेले अभिजात [[शास्त्रीय संगीत]] कर्नाटक संगीत म्हणून ओळखले जाते. [[कर्नाटक]] प्रांताच्या नावावरून भारतीय शास्त्रीय संगीताचा हा प्रकार ओळखला जातो. कर्णास(कानास) गोड वाटणारे म्हणून '''कर्नाटक संगीत''' अशीही एक व्युत्पत्ती सांगितली जाते. (कर्णे अटति इति कर्णाटकम्)<br />
<br />
== पायाभूत संकल्पना==<br />
खालील चार संकल्पना कर्नाटक संगीताच्या पाया आहेत.<br />
* [[श्रुती]]/[[स्वर]]<br />
पारंपरिक समजुतीनुसार श्रुतीस माता तर लयीस पिता मानले जाते. हिंदुस्तानी पद्धतीप्रमाणेच कर्नाटकी पद्धतीतही गायकास स्वतःचा आधार स्वर (सा) पकडण्याचे स्वातंत्र्य असते. कर्नाटकी संगीतात १६ स्वर मानले जातात.<br />
<br />
षड्ज - सा<br />
<br />
शुद्ध ऋषभ - रि१<br />
चतुःश्रुति ऋषभ - रि२<br />
षट्श्रुति ऋषभ - रि३<br />
<br />
शुद्ध गांधार - ग१<br />
साधारण गांधार - ग२<br />
आंतर गांधार - ग३<br />
<br />
शुद्ध मध्यम - म१<br />
प्रति मध्यम - म२<br />
<br />
पंचम - प<br />
<br />
शुद्ध धैवत - ध१<br />
चतुःश्रुति धैवत - ध२<br />
षट्श्रुति धैवत - ध३<br />
<br />
शुद्ध निषाद - नि१<br />
कैशिकी निषाद - नि२<br />
काकळी निषाद - नि३<br />
<br />
टीप - षट्श्रुति ऋषभ, साधारण गांधार, तसेच चतुःश्रुति धैवत व शुद्ध निषाद हे समनाद स्वर आहेत. रागाच्या आरोहणात व अवरोहणात स्वराचे शक्यतो एकच रूप वापरले जाते. याला काही अपवाद आहेत. (उदा. राग बेहाग)<br />
<br />
* [[राग]]<br />
वरील १६ स्वरांची नियमबद्ध व कर्णमधुर बांधणी म्हणजे राग म्हणता येईल. प्रत्येक रागाचे खालील हिस्से असतात.<br />
<br />
- खालच्या स्वरापासून वरवर जाणे - आरोहण,<br />
<br />
- वरच्या स्वरापासून खाली येणे - अवरोहण<br />
<br />
- मुख्य स्वर ( सा - रि - ग - म - प -नी - ध ) (उत्तर हिन्दुस्तानी पद्धतीपेक्षा येथे स्वर-नाम व क्रम किंचित वेगळा आहे.)<br />
<br />
- अमुख्य स्वर<br />
<br />
- राग-अलंकार (जसे - गमक)<br />
<br />
* साहित्य (पद्यरचना)<br />
कर्नाटक संगीताची जडणघडण दाक्षिणात्य मंदिरांमध्ये झाली असल्याने हे संगीत भक्तिरसप्रधान आहे. निरनिराळ्या कवींनी [[तामिळ]], [[तेलुगू]], [[कन्नड|कानडी]], [[संस्कृत]] आदी भाषांमधून केलेल्या विविध भक्तिप्रधान रचना कर्नाटक संगीताचा गाभा आहे. उदा - [[पुरंदरदास|पुरंदरदासांनी]] [[विठ्ठल|विठ्ठलस्तुतीपर]] केलेल्या कीर्तन-गीतांची संख्या हजारात आहे. कर्नाटक संगीताच्या गायकास अनेक रचना पाठ असणे गरजेचे मानले जाते.<br />
<br />
==मेळकर्ता पद्धती==<br />
रागांच्या वर्गवारीसाठी कर्नाटक संगीतात मेळकर्ता पद्धत वापरली जाते. व्यंकटमुखी या संगीतकाराने ही पद्धत सतराव्या शतकात प्रचारात आणली. यानुसार सर्व रागांची विभागणी ७२ मेळकर्त्यांत होते. <br />
पहिल्या ३६ मेल रचनांमध्ये 'म' स्वर शुद्ध असतो व नंतरच्या ३६ मेल रचनांमध्ये तो प्रति-मध्यम असतो. वरील सर्व ७२ राग १२ चक्रांमध्येही विभागता येतात.<br />
<br />
[[वर्ग:कर्नाटक संगीत]]</div>ImportMaster