ImportMaster: robot: Import pages using विशेष:आयात

2022-05-01T11:07:21Z

नवीन पृष्ठ

[[चित्र:खिद्रापूर मंदिर.jpg|thumb|खिद्रापूर मंदिर]]
{{माहितीचौकट हिंदू मंदिर
|नाव = कोपेश्वर मंदिर
|चित्र = hidrapurTemple.JPG
|चित्र आकार =
|पर्यायी चित्र =
|चित्र मथळा =
|पुशपीन नकाशा =
|latd = 16| latm = 42| lats = | latNS = N
|longd = 74 | longm = 41 | longs = 5 | longEW = E
|गुणक क्षेत्र = 
|गुणक प्रदर्शन = शीर्षक
|गुणक तळटिपा=
|नकाशा शीर्षक =
|नकाशा आकार = 250

|इतर नावे =
|योग्य नाव =
|देवनागरी =
|संस्कृत लिपी=
|कन्नड =
|तामिळ =
|मराठी =
|ओरिया =
|मल्याळम =
|मलय =
|बंगाली =
|चिनी =
|पिनयीन =
|लेखन नाव = 
|लेखन = 

|देश = भारत
|राज्य/प्रांत = महाराष्ट्र
|जिल्हा = कोल्हापूर
|स्थानिक नाव=
|उन्नतन मी =
|उन्नतन तळटिपा=

|प्राथमिक आराध्य = [[शंकर]]
|सहचारी देवी = 
|उत्सव दैवत = 
|उत्सव सहचारी देवी = 
|दिशा व मुद्रा = 
|पुष्करणी = 
|विमानम् = 
|कवी = 
| Prathyaksham = 
|महत्त्वाचे उत्सव = [[महाशिवरात्री]]

|स्थापत्यशैली = शिलाहार व चालुक्य
|स्थपिती =
|मंदिरांची संख्या =
|प्राचीन इमारती =
|कोरीवकाम = सुरसुंदरी व अन्य हिंदू देवता

|स्थापना = 
|बांधकामाचे वर्ष= 
|निर्माणकर्ता =
|मंदिर मंडळ =
|प्रशासकीय मंडळ=
|संकेतस्थळ=
}}
'''कोपेश्वर मंदिर''' हे महाराष्ट्राच्या [[कोल्हापूर]] जिल्ह्यात [[शिरोळ]] तालुक्यामधील [[खिद्रापूर]] या गावी असलेले महादेवाचे एक प्राचीन [[शिलाहार शिल्पस्थापत्यशैली]]चे दगडी मंदिर आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=CpwjAAAAMAAJ&q=khidrapur+temple+shiva&dq=khidrapur+temple+shiva&hl=mr&sa=X&ved=0ahUKEwiJi8mToPvbAhWKe30KHbJHBzgQ6AEIJjAA|title=The temples of Maharashtra|last=Kanhere|first=Gopal Krishna|last2=Centre|first2=Maharashtra Information|date=1989|publisher=Maharashtra Information Centre (Directorate-General of Information and Public Relations, Bombay), Govt. of Maharashtra|year=|isbn=|location=|pages=107|language=en}}</ref> हे मंदिर [[कृष्णा]] नदीच्या काठावर वसलेले आहे. [[कट्यार काळजात घुसली (चित्रपट)]] या मराठी चित्रपटातील 'शिव भोला भंडारी' या गाण्याचे चित्रीकरण या मंदिरात झाल्यामुळे पूर्वी काहीशा दुर्लक्षित असलेल्या या मंदिराकडे आता पर्यटकांचा ओघ वाढू लागला आहे.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.loksatta.com/pune-news/audience-experience-katayara-travel-facebook-friends-unique-trip-1202636/|title=रसिकांनी अनुभवला ‘कटय़ार’चा असाही प्रवास!|date=2016-02-16|work=Loksatta|access-date=2018-07-02|language=mr-IN}}</ref>

== आख्यायिका ==
येथील महादेवाचे नाव कोपेश्वर आहे. कोपेश्वर म्हणजे रागावून इथे येऊन बसलेला. दक्ष कन्या सतीच्या जाण्याने, तिच्या विरहाने कोपलेला असा महादेव कोपेश्वर. मग त्याची समजूत काढण्यास कुणीतरी हवे होते ते काम श्री विष्णूनी केले.<ref name=":0" /> त्यांचे नाव धोपेश्वर. मंदिराच्या गर्भगृहात दोन शाळुंका आहेत. एक कोपेश्वर दुसरा त्याहून थोडा उंच धोपेश्वर. दुसरे एक वैशिष्ट्य असे की येथे इतर मंदिरांप्रमाणे [[नंदी]] नाही. कदाचित कालौघात किंवा आक्रमकांमुळे त्याचे स्थलांतर झाले असावे.
हा नंदी खिद्रापूरपासून १२ किलोमीटर दूर नैर्ऋत्य दिशेला कर्नाटकातील यडूर या गावी आहे. तेथे फक्त नंदीचे मंदिर आहे. असे फक्त नंदीचे स्वतंत्र मंदिर असलेले कदाचित दुर्मिळ उदाहरण असावे.
खिद्रापूर येथील कोपेश्वर मंदिर पूर्व दिशेला तोंड करून आहे. आणि यडूर येथील नंदीच्या मंदिरातील नंदी पश्चिमेस तोंड करून बसला आहे.{{संदर्भ}}

== इतिहास ==
साधारणत: सातव्या शतकाच्या आसपास [[चालुक्य]] राजवटीत या कोपेश्वर मंदिराच्या उभारणीची सुरुवात झाली असावी.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=k9YvAQAAIAAJ&q=khidrapur+temple&dq=khidrapur+temple&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiZ-KvamPvbAhVCLY8KHfpDDhYQ6AEIKDAA|title=Calukya architecture: medieval temples of northern Karnataka built during the rule of the Calukya of Kalyana and thereafter, AD 1000–1300|last=Foekema|first=Gerard|date=2003|publisher=Munshiram Manoharlal Pub.|isbn=9788121510738|language=en}}</ref> पुढे ११-१२ व्या शतकात शिलाहार राजवटीत हे काम पूर्णत्वास गेले. देवगिरीच्या यादवांनीसुद्धा याच्या बांधकामात योगदान दिल्याची नोंद आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=LV03AAAAIAAJ&q=khidrapur+temple&dq=khidrapur+temple&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiZ-KvamPvbAhVCLY8KHfpDDhYQ6AEIRTAG|title=Yadava sculpture, western Maharashtra, 1000 A.D. to 1400 A.D.|last=Deshpande|first=Suresh Ragunath|date=1985-06-01|publisher=B.R. Pub. Corp.|language=en}}</ref> येथील स्थापत्यशैली दक्षिणेकडील बेलूर, हळेबिडशी साम्य दर्शवणारी आहे.

== मंदिराचे सौंदर्य ==
देवळाबाहेर ४८ खांबांवर तोललेला एक मंडप आहे.या मंडपाला पूर्ण छत नाही. एक वर्तुळाकार जागा मुद्दाम रिकामी ठेवण्यात आली आहे. या मंडपाचा वापर [[यज्ञ]]कार्यासाठी होत असे. त्यामुळे होम-हवनाचा धूर बाहेर जाण्यासाठीची ती जागा आहे.<ref name=":0" />

== मंदिराची रचना ==
मुख्य मंडपापासून किंचित विलग असलेला खुला मंडप, आच्छादित मंडप, अंतराळ आणि गर्भगृह असा कोपेश्वर मंदिराचा तलविन्यास आहे. गर्भगृहाच्या कपोतालीवर मुख्य शिखराची प्रतिकृती असलेल्या छोट्या शिखरांची ओळ आहे. अंतराळ आणि मंडप यांचे मूळ छप्पर अस्तित्वात नाही. मंडपापासून काहीसा विलग असलेला खुल्या मंडपाला स्वर्गमंडप म्हणून ओळखले जाते, त्या<ref name=":0">{{स्रोत बातमी|url=https://www.livehistoryindia.com/cover-story/2017/09/24/unearthing-maharashtras-khajuraho---the-temple-of-kopeshwar|title=Kopeshwar: Unearthing Maharashtra’s Khajuraho|access-date=2018-06-30}}</ref>ला कधीच छत नव्हते. कोपेश्वर [[मंदिर]] हे पूर्वाभिमुख असून सर्वात पुढच्या बाजूस मुखमंडपाऐवजी त्रिरथ तलविन्यासाचा पूर्णमंडप आहे. मंडपाच्या मध्यभागी वर्तुळाकार रंगशिळा असून तिच्याभोवती अपूर्ण घुमटाकार छताला पेलणारे बारा स्तंभ आहेत. या स्तंभांच्या आतील भागावर कार्तिकेय आणि अष्टदिक्पाल वाहनांसह दाखविलेले आहेत. या बारा स्तंभांच्या मागे तुलनेने कमी रुंदीचे नऊ स्तंभ आहेत.

स्वर्गमंडपाच्या आत सभामंडप आहे. या सभामंडपाच्या उत्तर आणि दक्षिण दिशांना प्रवेशद्वारे आहेत. प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूला लगतच एकेक स्तंभ व त्याखालील कोनाड्यात व्याल आहेत. सभामंडपाच्या मधल्या बारा स्तंभांभोवती वीस चौकोनाकृती स्तंभ आहेत. या स्तंभांच्या रांगांपलीकडे सभामंडपाच्या भिंती आहेत. या सभामंडपाच्या दोन्ही बाजूंना प्रकाशासाठी गवाक्षे आहेत. मंडपातून अंतराळात जाताना प्रवेशमार्गापाशी दोन्ही बाजूंना [[द्वारपाल]]ाच्या मूर्ती आहेत. गर्भगृहाचे द्वार पंचशाख प्रकारचे आहे. गर्भगृहात दोन शिवलिंगे आहेत.

सभामंडपात जाताना दरवाजाच्या दोन्ही बाजूस नक्षीदार जाळ्या बसवलेल्या आहेत. त्या जाळ्यांवरचे दगडात कोरलेले हत्ती खूप सुंदर आहेत. दरवाजाच्या पायथ्याशी दोन्ही बाजूला पाच-पाच द्वारपाल आहेत. मुख्य सभामंडपही खूप सुंदर आहे. पुढे गर्भगृहात जाताना प्रवेशद्वाराच्या पायाशी [[रांगोळी]]सारखी सुरेख नक्षी कोरलेली दिसते. गर्भगृह जरासे अंधारे आहे. परंतु डोळे सरावल्यानंतर आतमध्येही सुंदर मूर्ती आहेत असे लक्षात येते. या सर्व मूर्तीमध्ये त्यांचा आकार, प्रमाणबद्धता विशेष उठून दिसतात.

== शिल्पकलेचा उत्कृष्ट नमुना ==
केवळ आतूनच नाही तर बाहेरून पण ही वास्तू सुंदर अशा कोरीव कमानी परिपूर्ण आहे. संपूर्ण प्रदक्षिणेच्या मार्गावर विविध भावनांचे प्रदर्शन करणाऱ्या आखीव-रेखीव मानवी आकृती सुमारे पाच-सहा फूट उंचीवर आहेत. मंदिराच्या पायाजवळ सर्व बाजूंनी हत्ती कोरलेले आहेत. उत्तर आणि दक्षिण अशा दोन्ही बाजूस मात्र एक नंदीवजा आकृती दिसते. त्यावर रथामध्ये एक जोडपे बसले आहे असे लक्षात येते. सभामंडपाच्या दक्षिण दरवाजाबाहेर एक पुरातन शिलालेख आहे. ऊन-पावसाचा मारा खात हा शिलालेख अजून शिल्लक आहे.

कोपेश्वर मंदिराच्या बाह्य बाजूच्या जंघाभाग, देवकोष्ठे आणि अधिष्ठानाच्या थरावर वेगवेगळी आकृतिशिल्पे आहेत. या मंदिरावरील [[सुरसुंदरी]] शिल्पे विशेष प्रसिद्ध आहेत.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=L7efAAAAMAAJ&q=khidrapur+temple&dq=khidrapur+temple&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiZ-KvamPvbAhVCLY8KHfpDDhYQ6AEIPTAE|title=Portrayal of the woman in the art and literature of the ancient Deccan|last=Deglurkar|first=B.|date=2004|publisher=Publication Scheme|language=en}}</ref> गजथरावर मोठ्या आकाराचे हत्ती असून या हत्तींच्या पाठीवर वेगवेगळ्या देवदेवतांची शिल्पे आहेत. भद्रावरील देवकोष्ठात बैल असून त्यावर शक्तीसह शिव आरूढ झाला आहे. मंडोवरावर नायिका, [[विष्णू]]चे अवतार, चामुंडा, [[गणेश]] व दुर्गा यांची शिल्पे आहेत.
या मंदिराच्या परिसरात काही [[वीरगळ]] देखील पहायला मिळतात.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=8exIDwAAQBAJ&pg=PA75&dq=kopeshwar+temple&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwii-pKGl_vbAhUBso8KHRkoBGgQ6AEIMzAC#v=onepage&q=kopeshwar%20temple&f=false|title=Hero Stones of Maharashtra|last=Tetvilkar|first=Sadashiv|date=2018-01-25|publisher=BRONATO.com|language=en}}</ref>

== संरक्षित स्मारक ==
भारत सरकारच्या पुरातत्त्व विभागाने या मंदिराला दिनांक २ जानेवारी, इ.स. १९५४ रोजी [[महाराष्ट्रातील संरक्षित स्मारके|महाराष्ट्रातील राष्ट्रीय संरक्षित स्मारक]] म्हणून घोषित केले आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://www.asimumbaicircle.com/m_kolhapur.html | प्रकाशक=आर्किओलॉजिकल सर्व्हे ऑफ इंडिया, मुंबई सर्कल | भाषा=इंग्रजी | title=कोल्हापूर डिस्ट्रिक्ट, इन्व्हेन्टरी ऑफ मॉन्यूमेन्ट्स | ॲक्सेसदिनांक=६ जुलै इ.स. २०१३}}</ref>

== हे सुद्धा पहा ==
[[सुरसुंदरी]]

== चित्रदालन ==
<gallery>
चित्र:KhidrapurTemple.JPG|350px|कोपेश्वर मंदिर, खिद्रापूर
चित्र:Khidrapur vestibule.JPG|350px|स्वर्गमंडपाचे असलेले खुले छत
चित्र:Carving at Khidrapur - panoramio.jpg|एक शिल्प
चित्र:Ashtadikpal.jpg|अष्टदिक्पाल
चित्र:Carved roof.jpg|खिद्रापूर मंदिरातील कोरलेले छत
चित्र:Main Hall in Khidrpaur.jpg|खिद्रापूर मुख्य मंडपातील खांब
चित्र:Pillars khidrapur.jpg|खिद्रापूर मंदिरातील कोरीव खांब
चित्र:Pillars khidrpaur 1.jpg|खिद्रापूर मंदिरातील खांबातील दगडी जाळी
चित्र:Pillars khidrapur 2.jpg|खिद्रापूर मंदिरातील कोरीव खांब
चित्र:Illusion khidrapur.jpg|चेहरा कि नक्षी?
चित्र:Gatekeeper khidrapur.jpg|जय विजय द्वारपालांपैकी एक
चित्र:Gatekeeper khidrapur 2.jpg|जय विजय - एक भग्न मूर्ती
चित्र:Sanctum Sanctorum at Khidrapur.jpg|खिद्रापूर मंदिरातील गर्भगृह
चित्र:Story telling in temple.jpg|पंचतंत्रातील गोष्टी खिद्रापूर गर्भगृहातील खांबावर
चित्र:Vishnu at Khidrapur.jpg|विष्णू आणि इतर सुरसुन्दरी
चित्र:Window design khidrapur.jpg|खिडकीची कोरीव नक्षी
चित्र:Shankar with his bhutgan.jpg|भूतगण आणि शंकर
चित्र:Apsara heavenly dancer.jpg|स्वर्गीय अप्सरा
चित्र:Yogi with headgear Khidrapur.jpg|पुणेरी पगडी घातलेला योगी
चित्र:Stone inscription at khidrapur.jpg|खिद्रापूर मंदिरातील मोठा शिलालेख
चित्र:Royal Dancers at Khidrapur.jpg|जोत्यावरील नर्तिका
चित्र:Toran at khidrapur.jpg|मंदिराच्या दरवाज्यावरील वैशिष्ट्यपूर्ण तोरण
चित्र:Apsara 1 khidrapur.jpg|अप्सरा
चित्र:Guru Vasishtha teaching Rama.jpg|श्रीरामाला ज्ञानदान करताना गुरू वसिष्ठ
चित्र:Beauty in stone.jpg|सौष्ठवपूर्ण अप्सरा
चित्र:Vaman Awatara in Khidrapur.jpg|वामन अवतार
चित्र:Royal Dancers in khidrapur.jpg|यक्ष यक्षिणी
चित्र:Vishakanya.jpg|सर्पाचे वेटोळे अंगाभोवती असणारी विषकन्या यांचा वापर राजाला दगाफटका करण्यासाठी केला जायचा
चित्र:Gossip in leisure time.jpg|केसाचा अंबाडा बांधताना गप्पा मारणारी महिला
चित्र:Performer khidrapur.jpg|यक्षिणी
चित्र:Hairstyle khidrapur.jpg|केशरचना
चित्र:Apsara 2.jpg|दगडांच्या सापटीमधून दिसणारी अप्सरा
चित्र:Ram lakshman seeta.jpg|राम लक्ष्मण सीता
चित्र:Lover writing a letter.jpg|पत्र लेखिका पत्राच्या सुरुवातीला
चित्र:Vishakanya 1.jpg|विषकन्या तिच्या अंगाची तकाकी पहा
चित्र:Shankara with his family on nandi.jpg|नंदीवर बसलेले शंकर आणि त्यांचे कुटुंबीय
चित्र:Abhisarika khidrapur.jpg|प्रियकरासाठी शृंगार करणारी अभिसारिका
चित्र:Dancer 4 khidrapur.jpg|नर्तकी
चित्र:Lazy Abhisarika.jpg|आळसावलेली सुरसुन्दरी
चित्र:Lazy abhisarika 2.jpg|सूरसुंदरीचे जवळून दर्शन
चित्र:Sundari with a bow.jpg|धनुष्यबाण घेतलेली अभिसारिका
चित्र:Beauty everywhere.jpg|दगडांच्या सापटीमध्ये सुद्धा इतकी सुंदर शिल्पे
चित्र:Lover writing letter.jpg|अर्धे पत्र लिहून झालय तिचे
चित्र:Buddhist monk khidrapur.jpg|बौद्ध भिक्षु एका हिंदू मंदिरामध्ये
चित्र:Chinese traveller Khidrapur.jpg|दाढी आणि केशरचना पाहता हा चीनी प्रवासी वाटतो
चित्र:African in Khidrapur temple.jpg|ओठ आणि चेहऱ्याची ठेवण पाहता हा आफ्रिकन वंशाचा माणूस वाटतो.
चित्र:Chamunda khidrapur.jpg|चामुंडा, मृत्यूची देवता. तिचे शरीर म्हणजे हाडांचा सापळाच जसा.
चित्र:Flute player khidrapur.jpg|बासरीवादक
चित्र:Water pond khidrapur.jpg|पूजेचे निर्माल्य आणि तीर्थ जमा करण्याचे कुंड
चित्र:Back elevation of khidrapur temple.jpg|कोपेश्वर मंदिराची पाठीमागील बाजू
चित्र:Is this bodhisatwa.jpg|हा हातात कमळ घेतलेला बोधीसत्त्वांचा पुतळा आहे का?
चित्र:Finished loveletter.jpg|आपले पत्र संपवताना अभिसारिका
चित्र:Who is bothering this beauty.jpg|या सुरसुन्दरीला कोण त्रास देते आहे?
चित्र:Make Up session in progress.jpg|साज शृंगार करणारी अभिसारिका
चित्र:Dancer khidrapur.jpg|नर्तिका, दगडावरील चमक पहा
चित्र:Royal beauty.jpg|दरबारी सुंदरी
चित्र:Sadhu with Rajasthani headgear.jpg|राजस्थानी पगडी घातलेला साधू
चित्र:Playing ball.jpg|चेंडू खेळणारी सुंदरी
चित्र:Brahma in female form.jpg|ब्रह्माणी - ब्रह्मयाचे स्त्रीरुपातील स्वरूप
चित्र:Sursundari khidrapur.jpg|सुरसुन्दरी
चित्र:Buddha khidrapur.jpg|बुद्ध मूर्ती
चित्र:Panel Khidrapur.jpg|दरवाजावरील सुरेख चौकट
चित्र:Unique pillars and beam structure.jpg|खांब आणि छताचे सुरेख दृश्य
चित्र:Sabha mandap khidrapur.jpg|सभा मंडप
चित्र:Ruins of dwarpaal.jpg|जय विजय मधील एकाचा अवषेशावरील सुरेख नक्षीकाम
चित्र:Side view Kopeshwar temple.jpg|कोपेश्वर मंदिराचे बाजूने पाहिलेले दृश्य
चित्र:Plinth at Khidrapur.jpg|मंदिराच्या जोत्यावरील हत्ती आणि देवता जणू या सर्वांनी हे मंदिर तोलून धरले आहे
चित्र:Artist playing drums.jpg|वादक
चित्र:Elephant head Khidrapur.jpg|हत्ती
चित्र:Entry view of Khidrapur temple.jpg|मंदिराचे प्रवेशद्वार
चित्र:Overall temple view.jpg|कोपेश्वर मंदिर
</gallery>

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:हिंदू मंदिरे]]
[[वर्ग:महाराष्ट्रातील राष्ट्रीय संरक्षित स्मारके]]
[[वर्ग:शिरोळ तालुका]]
[[वर्ग:भारतीय संस्कृती]]
[[वर्ग:शिल्पकला]]

कोपेश्वर मंदिर, खिद्रापूर - आवृत्ती इतिहास

ImportMaster: robot: Import pages using विशेष:आयात