ImportMaster: robot: Import pages using विशेष:आयात

2022-05-01T16:30:25Z

नवीन पृष्ठ

[[File:Ganesh chaturthi 01.jpg|thumb|गणेश चतुर्थी पूजा]]
'''श्री गणेश चतुर्थी''' हे भाद्रपद शुक्ल चतुर्थीला केले जाणारे एक धार्मिक व्रत आहे.<ref name=":0">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=g4TtrdejbTEC&pg=PA54&dq=ganesh+chaturthi&hl=mr&sa=X&ved=0ahUKEwjnmuCX673jAhUFfH0KHby_BI8Q6AEIRzAF#v=onepage&q=ganesh%20chaturthi&f=false|title=Festivals of India|last=Gupta|first=Shobhna|date=2002|publisher=Har-Anand Publications|isbn=9788124108697|language=en}}</ref><ref name=":1">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=scJmDwAAQBAJ&pg=PT46&dq=%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A5%87%E0%A4%B6+%E0%A4%9A%E0%A4%A4%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A5%E0%A5%80&hl=mr&sa=X&ved=0ahUKEwiK9cqk6qnkAhX673MBHVEoC-MQ6AEIPjAD#v=onepage&q=%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A5%87%E0%A4%B6%20%E0%A4%9A%E0%A4%A4%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A5%E0%A5%80&f=false|title=Bharatiya Parva Evam Tyohar|last=Shandilya|first=Rajeshwari|date=2009-01-01|publisher=Prabhat Prakashan|isbn=9788173156175|language=hi}}</ref>गणेशाच्या अवतारांपैकी गणेश याचा जन्म भाद्रपद शुक्ल चतुर्थीला झाला असे मानले जाते.<ref name=":2" />
गणेश चतुर्थी या दिवसाला महासिद्धीविनायकी चतुथी किंवा "शिवा" असेही म्हटले जाते.<ref name=":2">{{स्रोत पुस्तक|title=श्रीगणेश कोश|last=गाडगीळ|first=अमरेंद्र|publisher=गोकुळ मासिक प्रकाशन|year=२०११ (चौथी आवृत्ती)|isbn=|location=पुणे|pages=}}</ref> या चतुर्थीला हिंदू धर्मात विशेष महत्त्व आणि स्थान आहे. असे मानले जाते की, गणेशाला प्रसन्न केल्याने घरात सुख समृद्धी आणि शांती प्रस्थापित होते. गणेशाला लाडू आणि मोदक खूप आवडतात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.tv9marathi.com/spiritual-adhyatmik/why-ganapati-loves-modak-what-is-myth-know-the-detail-about-it-530193.html|title=Ganesh Chaturthi 2021 : गणपतीला का प्रिय आहे मोदक, जाणून घ्या काय आहे मान्यता !|last=Marathi|first=TV9|date=2021-09-06|website=TV9 Marathi|language=mr|access-date=2021-09-08}}</ref> त्यामुळेच गणेश चतुर्थीच्या दिवशी गणेशाला मोदक आणि लाडू अर्पण केले जातात, [[गणपती]]च्या पूजेनंतर आरती केली जाते.

==गणेश चतुर्थी व्रत==
[[File:Ganesh Chaturthi in Goa.jpg|thumb|गोव्यातील गणेश चतुर्थी]]
गाणपत्य संप्रदायाचे हे एक व्रत आहे. श्रावण शुक्ल चतुर्थी ते भाद्रपद शुक्ल चतुर्थी असे महिनाभर करायचे हे व्रत आहे. नदीकिनारी जाऊन, स्नान करून आपल्या हाताच्या अंगठ्याएवढी मातीची गणेशमूर्ती हातावरच तयार करावी. तिचे सोळा उपचारांनी पूजन करून ती एका नदीतच विसर्जन करावी असे हे व्रत आहे. याला '''पार्थिव गणेश व्रत''' म्हणतात. महिनाभर जमले नाही तर किमान शेवटच्या दिवशी तरी पार्थिव मूर्तीची पूजा करावी अशी यामागे धारणा आहे<ref name=":2" />.

==प्रतिष्ठापना पूजा==
[[File:कोकणातील गणेशोत्सव.jpg|thumb|कोकणातील गणेशोत्सव]]
गणेश चतुर्थीला गणेशाच्या मूर्तीची प्राणप्रतिष्ठा केली जाते.<ref name=":0" />
श्री गणेशाच्या प्रतिष्ठापना विधीमध्ये पार्थिव मूर्तीची आवाहन, स्नान, अभिषेक, वस्त्र, [[चंदन]], फुले, पत्री, [[नैवेद्य]] इ.सोळा उपचारांनी पूजा केली जाते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://marathi.webdunia.com/article/ganesh-pujan-marathi/ganesh-utsav-marathi-114082700019_1.html|title=श्री गणेश प्रतिष्ठापना पूजा विधी (मराठीत)|last=|पहिले नाव=|दिनांक=|संकेतस्थळ=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|ॲक्सेसदिनांक=}}</ref> यामध्ये त्याला विविध २१ पत्री अर्पण केल्या जातात. पावसाळ्यात या सर्व पत्री सामान्यत: उपलब्ध असतात आणि त्या प्रत्येक वनस्पतीला काही औषधी गुणधर्मही आहेत.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=गणेश पत्री|last=आयुर्वेद औषधी संशोधिका|first=ज्ञान प्रबोधिनी|publisher=कार्यवाह, ज्ञान प्रबोधिनी संशोधन संस्था|year=|isbn=|location=पुणे|pages=१-४}}</ref>मूर्तीचे विसर्जन करण्यापूर्वी तिची उत्तरपूजा करतात. मूर्तीचे विसर्जन करण्यापूर्वी पुढील मंत्र म्हणतात. ’यान्तु देवगणा: सर्वे पूजामादाय पार्थिवीम् ।इष्टकामप्रसिद्ध्यर्थं पुनरागमनाय च’ ।। श्री महागणपतिपूजन केलेल्या [[नारळ|नारळा]]वर, तसेच उमामहेश्‍वर आणि श्री सिद्धिविनायक यांच्यावर [[अक्षता]] वाहून मूर्ती स्थानापासून थोडी हलवतात. त्यानंतर जलाशयात तिचे विसर्जन करतात.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=dJ0HAQAAIAAJ&q=ganesh+chaturthi+pooja&dq=ganesh+chaturthi+pooja&hl=mr&sa=X&ved=0ahUKEwj9m8uz9r3jAhXUdCsKHTcmDC44ChDoAQg5MAM|title=Hamāre sāṃskṛtika parva-tyohāra|last=Siṃha|first=Māheśvarī|date=1982|publisher=Pārijāta-prakāśana|language=hi}}</ref>
काळाच्या ओघात हे व्रत कुटुंबाच्या पद्धतीनुसार दीड, पाच,सात, दहा दिवस केले जाते.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=FO8_AAAAMAAJ&q=%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%A4+%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%9A%E0%A5%87+%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%80+%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%9C%E0%A4%A8&dq=%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%A4+%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%9A%E0%A5%87+%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%80+%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%9C%E0%A4%A8&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwigmPqS7KnkAhUIdCsKHVjFAwYQ6AEIKDAA|title=Śrāvaṇa, Bhādrapada|last=Babar|first=Sarojini Krishnarao|date=1985|publisher=Mahārāshṭra Rājya Lokasāhitya Samitīcyāvatīne Mahārāshṭra Śānācyā Śikshaṇa Vibhāgā|language=mr}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=ElOBAAAAMAAJ&q=%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%A4+%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%9A%E0%A5%87+%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%80+%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%9C%E0%A4%A8&dq=%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%A4+%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%9A%E0%A5%87+%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%80+%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%9C%E0%A4%A8&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwigmPqS7KnkAhUIdCsKHVjFAwYQ6AEINjAC|title=Lokasaritā, Gomantakīya janajīvanācā samagra abhyāsa|last=Kheḍekara|first=Vināyaka Vishṇu|date=1992|publisher=Kalā Akadamī Governmentā|language=mr}}</ref> काही कुटुंबात २१ दिवस हे व्रत करतात तर काही ठिकाणी हे व्रत वार्षिक स्वरूपाचे असते.
या दिवशी किंवा घरात गणपती असेपर्यंत अथर्वशीर्ष स्तोत्राचे पठण केले जाते. काही ठिकाणी गणेश गीता या ग्रंथाचे वाचनही केले जाते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.jagran.com/spiritual/sant-saadhak-ganapati-message-11059791.html|title=गणपति का संदेश|website=Dainik Jagran|language=hi|access-date=2021-09-08}}</ref>
[[File:गणपतीच्या नैवेद्यासाठी उकडीचे मोदक.jpg|thumb|गणपतीच्या नैवेद्यासाठी उकडीचे मोदक]]

==गणेशोत्सव==
गणपती ही संघटनेची देवता आहे.ऋग्वेदात ब्रह्मणस्पती देवतेची स्तुती केलेली आहे. तो सर्व गणांचा अधिपती आहे असे त्यात म्हटले आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/coverstory-news/ganesh-vishesh-lord-ganesha-worship-1139690/|title=श्रीगणेश उपासनेचे सर्वश्रेष्ठत्व|date=2015-09-11|website=Loksatta|language=mr-IN|access-date=2021-08-29}}</ref> या देवतेचा विकास होऊन पुराणकाळात तिला गणपती हे रूप प्राप्त झाले असे मानले जाते.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=Wh22qvzQuowC&newbks=0&printsec=frontcover&dq=development+of+lord+ganesha&hl=en|title=99 Thoughts on Ganesha|last=Pattanaik|first=Devdutt|date=2015-01-27|publisher=Jaico Publishing House|isbn=978-81-8495-152-3|language=en}}</ref>
भाद्रपद शुक्ल चतुर्थीपासून [[अनंत चतुर्दशी]]पर्यंत महाराष्ट्रात गणेशोत्सव साजरा होत असतो. सार्वजनिक गणेश उत्सवाची सुरुवात [[लोकमान्य टिळक|लोकमान्य टिळकांनी]] १८९४ साली केली. या काळात गणेशाच्या उपस्थितीत अनेक धार्मिक व सामाजिक सार्वजनिक कार्यक्रम केले जातात.
सार्वजनिक गणेशोत्सवाची सुरुवात :-

लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळक यांनी भारतीयांना एकत्र आणण्यासाठी आणि विचारांची देवाणघेवाण करण्यासाठी सार्वजनिक गणेशोत्सवाची सुरुवात केली होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/21292/|title=गणेशोत्सव|date=2019-07-04|website=मराठी विश्वकोश प्रथमावृत्ती|language=mr-IN|access-date=2021-08-29}}</ref> भारतीय स्वातंत्र्य लढ्याबाबत जागरूकता निर्माण करण्यासाठी टिळकांनी सार्वजनिक गणेशोत्सवाच्या व्यासपीठाचा वापर केला. गणेशोत्सव आणि शिवजयंती या प्रसंगांचे औचित्य साधून टिळकांनी युवकांमध्ये राष्ट्रतेज जागृत करण्याचा प्रयत्न केला.

== हेही पहा==
* [[गणेशोत्सव]]
* [[भाद्रपद]]
* [[गणपती]]

{{विकिस्रोत}}

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}
[[वर्ग:हिंदू धर्म उपासना पद्धती]]
[[वर्ग:हिंदू धर्मातील सण आणि उत्सव]]
[[वर्ग:गणपती]]

गणेश चतुर्थी - आवृत्ती इतिहास

ImportMaster: robot: Import pages using विशेष:आयात