ImportMaster: robot: Import pages using विशेष:आयात

2022-05-01T17:05:01Z

नवीन पृष्ठ

{{हा लेख|हिंदू वैदिक देवता गायत्री संबंधित आहे|गायत्री (निःसंदिग्धीकरण)}}{{माहितीचौकट हिंदू दैवत|नाव=|शस्त्र=शंख, चक्र, पद्म, परशु, गदा आणि पाश|विशेष=|मुख्य_तीर्थक्षेत्रे=|नामोल्लेख_धार्मिक_साहित्य=[[ऋग्वेद]] ,गायत्री छंद|मंत्र=ॐ भूर्भूवः स्वः। तत्सवितुर्वरेण्यं। भर्गो देवस्य धीमहि। धीयो यो नः प्रचोदयात्।|या_अवताराची_मुख्य_देवता=[[सरस्वती]]|या_देवतेचे_अन्य_अवतार=पार्वती,आदिशक्ती|अन्य_नावे=वेदमाता,सावित्री|अपत्ये=|पत्नी_नाव=|पती_नाव=[[सदाशिव]], [[ब्रम्हदेव]]|आई_नाव=|वडील_नाव=|वाहन=[[ हंस]]|चित्र=Gayatri1.jpg|लोक=सत्यलोक (ब्रम्हलोक)|निवासस्थान=विश्वकर्मालोक,कैलास पर्वत|नाव_अन्य_लिपी_लेखन=|नाव_अन्य_लिपी=|नाव_तमिळ_लेखन=காயத்ரி|नाव_कन्नड_लेखन=|नाव_पाली_लेखन=|नाव_संस्कृत_देवनागरी_लेखन=|नाव_मराठी_देवनागरी_लेखन={{lang|sa|गायत्री}}|आधिपत्य=[[गायत्री मंत्र]] यांची देवी,|चित्र_title=राजा रवी वर्मा यांनी काढलेले गायत्री देवीचे चित्र|चित्र_रुंदी=|तळटिपा=|उत्सव व सण=गायत्री जयंती, [[नवरात्रि]]}}'''गायत्री ([[आंतरराष्ट्रीय संस्कृत वर्णमाला लिप्यंतरण|IAST]]: gāyatrī )''' ही वैदिक [[हिंदू धर्म|हिंदू धर्मातील]] एक देवता आहे. तिला सावित्री आणि वेदमाता (वेदांची आई) म्हणून देखील ओळखले जाते.

गायत्री बहुधा वेदांमधील सौर देवता सवित्राशी(सवितृ) संबंधित आहे. शैव ग्रंथात, गायत्री ही सदाशिवाची पत्नी आणि [[स्कंद पुराण|स्कंद पुराणानुसार]], गायत्री ही [[ब्रह्मदेव|ब्रह्मदेवाची]] दूसरी पत्नीचे नाव आहे.<ref>{{जर्नल स्रोत|date=2019-12-28|title=Gayatri|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Gayatri&oldid=932879504|journal=Wikipedia|language=en}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://hindi.astroyogi.com/article/gaytri-jayanti.aspx|title=गायत्री जयंती 2019 – जानें 2019 में कब है गायत्री जयंती - Astroyogi.com|संकेतस्थळ=hindi.astroyogi.com|भाषा=hi-IN|ॲक्सेसदिनांक=2019-12-31}}</ref>

गायत्री देवता प्रातःकाळी बाल्यावस्थेत, मध्यान्हकाळी युवावस्थेत व सायंकाळी वृद्धावस्थेत असते.

[[गायत्री मंत्र]] येणेप्रमाणे :
{{Cquote| ॐ भूर्भूवः स्वः। तत्सवितुर्वरेण्यं। भर्गो देवस्य धीमहि। धीयो यो नः प्रचोदयात्।}}

== गायत्रीचे वर्णन ==
वैदिक संध्याविधीतील गायत्री ध्यानाच्या श्लोकात गायत्रीचे वर्णन आले आहे.

'''॥ अथ गायत्रीध्यानम् ॥''' <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://sanskritdocuments.org/doc_veda/shuklayajurvedIyasandhyA.html?lang=sa|title=॥ शुक्लयजुर्वेदीयसन्ध्या प्रातः-मध्याह्न-सायं ॥ - .. Shukla YajurvedIya SandhyA Morning-Noon-Evening .. : Sanskrit Documents Collection|संकेतस्थळ=sanskritdocuments.org|ॲक्सेसदिनांक=2019-12-31}}</ref>

'''मुक्ताविद्रुमहेमनीलधवलच्छायैर्मुखेस्त्रीक्षणैर्युक्तामिन्दुकलानिबद्धमुकुटां तत्त्वार्थवर्णात्मिकाम्|'''

'''गायत्रीं वरदाभयाङ्कुशकशाशूलं कपालं गुणं शङ्ख चक्रमथारविन्दयुगुलं हस्तैर्वहन्तीं भजे||'''

'''अर्थ:-'''गायत्री देवीला प्रत्येक मुखाला तीन डोळे असतात. चंद्रकलेने युक्त असा प्रत्येक मुकुट असतो. मोती, पोवळी, सोने, इंद्रनील व धवल अशा वर्णांची पाच मुखे असतात. तिला दहा हात असून त्या हातात वरदचिन्ह, अभयचिन्ह, अंकुश, चाबूक, शूल, कपाल, रज्जू, शंख, चक्र व कमळांची जोडी असते. ती ब्रह्मप्रतिपादक आहे.

==गायत्री जयंती==
हिंदू महिन्यातल्या [[ज्येष्ठ]] शुक्ल [[एकादशी]]ला गायत्री जयंती असते.

== श्लोक ==

=== बाल्यावस्थेतील गायत्री<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://2g3svp.blogspot.com/2019/01/blog-post_51.html|title=गायत्री देवीसंबंधी पौराणिक कथा|भाषा=en-GB|ॲक्सेसदिनांक=2019-12-31}}</ref>===
'''बालां बालादित्यमण्डलमध्यस्थां रक्तवर्णां रक्ताम्बरानुलेपनस्रगाभरणां चतुर्वक्त्रां दण्डकमण्डल्वक्षसुत्राभयाङ्कचतुर्भुजां हंसासनरूढां ब्रह्मदैवत्यामृग्वेदमुदाहरन्तीं भूर्लोकाधिष्ठात्रीं गायत्रीं नाम देवतां ध्यायामि |'''

'''अर्थ:-''' प्रातःकाळी गायत्री बाल्यावस्थेत असून ती उदयकालीन सूर्यमंडळाच्या मध्यवर्ती असते. तिचा वर्ण व वस्त्रे रक्तवर्णाची(लाल)असतात. तिला चार मुखे असतात. चार हात असून त्या हातात दंड,कमंडलू,वक्षसूत्र व अभयचिन्ह असते. ती ब्रह्मस्वरूपी असून हंसावर बसलेली असते. ती ऋग्वेदाचे पठण करत असून भू-लोकाची नियंत्रक असते.

=== युवावस्थेतील गायत्री ===

'''युवतीं युवादित्यमण्डलमध्यस्थां श्वेतवर्णां श्वेताम्बरानुलेपनस्रगाभरणां चतुर्वक्त्रां प्रतिवक्त्रं त्रिनेत्रां चन्द्रशेखरां त्रिशूलखड्गखट्वाङ्गडमर्वंकर्भुजां वृषभासनरूढां रुद्रदैवत्याम् यजुर्वेदमुदाहरन्तीं भूवर्लोकाधिष्ठात्रीं गायत्रीं नाम देवतां ध्यायामि |'''

'''अर्थ:-''' मध्यान्हकाळी गायत्री युवावस्थेत असून ती मध्यान्हकालीन सूर्यमंडळाच्या मध्यवर्ती असते. तिचा वर्ण व वस्त्रे श्वेतवर्णाची(पांढरा)असतात. तिला चार मुखे असतात.प्रत्येक मुखाला तीन डोळे असून तिच्या मस्तकावर चंद्र असतो. चार हात असून त्या हातात त्रिशूळ, खड्ग, खट्वांग व डवरू असते. ती रुद्रस्वरूपी असून बैलावर बसलेली असते. ती यजुर्वेदाचे पठण करत असून भुव-लोकाची नियंत्रक असते.

=== वृद्धावस्थेतील गायत्री ===
'''वृद्धां वृद्धादित्यमण्डलमध्यस्थां श्यामवर्णां श्यामम्बरानुलेपनस्रगाभरणामेकवक्त्रां शङ्खचक्रगदापद्माङ्क गरुडासनरूढां विष्णूदैवत्यां सामवेदमुदाहरन्तीं स्वर्लोकाधिष्ठात्रीं सरस्वतीं नाम देवतां ध्यायामि |'''

'''अर्थ:-''' सायंकाळी गायत्री वृद्धावस्थेत असून ती अस्तकालीन सूर्यमंडळाच्या मध्यवर्ती असते. तिचा वर्ण व वस्त्रे श्यामवर्णाची(सावळा)असतात. तिला एकच मुख असते. चार हात असून त्या हातात शंख, चक्र, गदा व पद्म असते. ती विष्णूस्वरूपी सरस्वती असून गरुडावर बसलेली असते. ती सामवेदाचे पठण करत असून स्वर्ग-लोकाची नियंत्रक असते.

<br />

== हे सुद्धा पहा ==

* [[गायत्री छंद]]
* [[गायत्री मंत्र]]
* [[विश्वामित्र]]

== संदर्भ यादी ==
<references /><br />
==संदर्भ ग्रंथ==
# गायत्री : विज्ञान आणि उपासना - लेखक पं.मीमांसातीर्थ [[श्रीपादशास्त्री किंजवडेकर]], ईशावास्य प्रकाशन, पुणे

[[वर्ग:हिंदू दैवते]]
[[वर्ग:वैदिक साहित्य]]

गायत्री देवी - आवृत्ती इतिहास

ImportMaster: robot: Import pages using विशेष:आयात