ImportMaster: robot: Import pages using विशेष:आयात

2022-05-01T06:47:26Z

नवीन पृष्ठ

{{इतरउपयोग४|चैत्रगौरी||गौरी (निःसंदिग्धीकरण)}}
[[File:चैत्रगौर.jpg|thumb|झोपाळ्यावर बसवलेली चैत्रगौर]]
महाराष्ट्रात [[चैत्र]] महिन्यात शुक्ल पक्षात [[चैत्र शुद्ध तृतीया|चैत्र शुक्ल तृतीये]]पासून चैत्रगौर बसविली जाते. देवीला झोपाळ्यात बसवून महिनाभर म्हणजे [[वैशाख]] शुक्ल तृतीया([[अक्षय्य तृतीया|अक्षय्य तृतीये]])पर्यंत तिची पूजा केली जाते.शिवपत्नी [[पार्वती]]ची ही गौरी रूपातील पूजा होय.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=_FSWKWzNSagC&pg=PA18&dq=chaitra+gauri&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjBl_CBk5PhAhXFpo8KHf37ClcQ6AEIJjAA#v=onepage&q=chaitra%20gauri&f=false|title=Hindu Holidays and Ceremonials: With Dissertations on Origin, Folklore and Symbols|last=Gupte|first=B. A.|date=1994|publisher=Asian Educational Services|isbn=9788120609532|language=en}}</ref>
==चैत्रगौरी सोहळ्याचे स्वरुप==
[[File:चैत्रगौरी आणि सजावट.jpg|thumb|पाळण्यातील गौर आणि सजावट]]
[[चैत्र]] महिन्यात मराठी स्त्रिया साजरा करीत असलेला एक पारंपरिक सोहळा आहे. स्त्रिया आपापल्या घरी हा समारंभ साजरा करतात. एका छोट्या पितळी पाळण्यामध्ये गौरीची स्थापना करतात,<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=BhhHAAAAIAAJ&q=chaitra+gauri&dq=chaitra+gauri&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjBl_CBk5PhAhXFpo8KHf37ClcQ6AEIMTAC|title=Mythakvani|date=1996-01-01|publisher=Streevani/Ishavani Kendra and Snehavardhan Publishing House|isbn=9788172650605|language=en}}</ref> व महिनाभरातल्या कोणत्याही एका दिवशी आजूबाजूच्या स्त्रियांना हळदीकुंकवाला बोलावतात. कोकणात घरी आलेल्या स्त्रिया व कुमारिका यांचे पाय धुऊन त्यांच्या हातावर चंदनाचा लेप लावतात.भिजविलेले हरभरे आणि फळे यांनी त्यांची ओटी भरतात. तसेच कैरीचे पन्हे, [[कैरी]] घालून वाटलेली हरबऱ्याची डाळ देतात. गौरीची आरती करताना 'गौरीचे माहेर'नावाचे एक गाणे म्हणतात.ही पद्धती [[कोकण|कोकणात]] दिसून येते.घरातील मुली व स्त्रिया [[हळदी-कुंकू|हळदी कुंकू]] करतात त्यावेळी चैत्रगौरीपुढे शोभिवंत आरास मांडण्याची पद्धतही काही ठिकाणी दिसून येते.या महिन्यात गौरी आपल्या माहेरी येते अशी कल्पना आहे.<ref>http://marathi.webdunia.com/article/gudipadwa-marathi/chitra-navratra-115032500013_1.html</ref>

===नैवेद्य===
[[कैरी]] घालून वाटलेली हरबऱ्याची [[डाळ]], कैरीचे पन्हे, बत्तासे, [[टरबूज]],[[कलिंगड]] यासारखी फळे ,भिजवलेले [[हरभरे]] असा नैवेद्य देवीला अर्पण केला जातो.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=rlOYafijhNoC&pg=PA259&dq=chaitra+gauri&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjBl_CBk5PhAhXFpo8KHf37ClcQ6AEILDAB#v=onepage&q=chaitra%20gauri&f=false|title=Fundamentals Of Foods And Nutrition|last=Mudambi|first=Sumati R.|date=2001|publisher=New Age International|isbn=9788122413328|language=en}}</ref>

==चैत्रांगण==
या निमित्ताने महिनाभर घराच्या अंगणात चैत्रांगण काढले जाते.<ref>भारतीय संस्कृती कोश खंड ३</ref>

देवीची शस्त्रे म्हणजे [[शंख]], [[चक्र]], [[गदा]], पद्म आणि तिची वाहने म्हणजे [[गाय]], [[हत्ती]], [[कासव]], [[नाग]], [[गरूड]] होत.
तिची सौभाग्याची लेणी म्हणजे फणी, करंडा, आरसा, मंगळसूत्र व सुवासिनींच्या ओटीचे ताट असून दारापुढे तुळशी वृंदावन, ॐ, [[स्वस्तिक]], [[आंबा]], श्रीफळ, [[उंबर]]- [[पिंपळ]] वगैरे पूजनीय वृक्ष ही हिंदू संस्कृतीची [[प्रतीक|प्रतीके]] म्हणजेच रंगीत [[रांगोळी]] भरून काढलेले चैत्रांगण होय.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=I5MnDQAAQBAJ&pg=PT64&dq=%E0%A4%9A%E0%A5%88%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A4%A3+%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A5%8B%E0%A4%B3%E0%A5%80&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjK38vnlZPhAhUDvI8KHf3oAqYQ6AEIJjAA#v=onepage&q=%E0%A4%9A%E0%A5%88%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A4%A3%20%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A5%8B%E0%A4%B3%E0%A5%80&f=false|title=Maajhi Saheli: Octoner 2016|last=Various|publisher=Pioneer Book Co. Pvt. Ltd.|language=mr}}</ref>

चैत्रांगणामध्ये चैत्रगौरीचा पाळणा, [[गणपती]], समई, नाभी [[कमळ]], [[कासव]], [[शंख]], [[सूर्यदेवता|सूर्य,]] [[चंद्र]], गोपद्म, सर्प, [[त्रिशूळ]], [[स्वस्तिक]], [[कमळ]], [[गदा]], चक्र, इ. [[हिंदू धर्म|हिंदू]] धार्मिक तसेच नैसर्गिक आकृत्या काढल्या जातात.यामध्ये प्रत्येक महिन्यात साज-या होणा-या विविध सण व व्रतांचे अंकन रांगोळीच्या माध्यमातून केले जाते. मध्यभागी झोपाळ्यात बसलेल्या देवीचे चित्र, राधाकृष्ण, [[तुळस|तुळशी]] अशी चित्रे चैत्रांगणात काढली जातात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/astro/festival/news/gudi-padwa-2020-significance-of-chaitrangan-rangoli-which-show-indian-cultural-prosperity/articleshow/74806766.cms|title=गुढीपाडवाः भारतीय सांस्कृतिक समृद्धतेचे चैत्रांगण|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2022-03-30}}</ref>

==भारतात अन्यत्र==
[[कर्नाटक]]—
चैत्रगौरी ही कर्नाटकातही मांडली जाते.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=Gr6fAAAAMAAJ&q=chaitra+gauri+in+karnataka&dq=chaitra+gauri+in+karnataka&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiLkL-jlpPhAhUX5o8KHetAAQ0Q6AEIMDAC|title=The Indian Painted Scroll|last=Sharma|first=Shiv Kumar|date=1993|publisher=Kala Prakashan|language=en}}</ref> तिचे पूजन करून सुशोभन केले जाते.स्रियांची भिजवलेल्या हरभऱ्यांनी ओटी भरतात.

[[राजस्थान]]—
राजस्थानात [[होळी]] पौर्णिमेच्या दुसऱ्या दिवशी चैत्र महिना सुरू होतो.या दिवशी गणगौर बसवितात.होळीच्या राखेचे आणि शेणाचे १६ मुटके करतात.भिंतीवर १६ हळद आणि कुंकवाच्या टिकल्या काढतात.त्याखाली मुटके मांडतात.हे मुटके हे गौरीचे प्रतीक होय.गव्हाच्या ओंब्या,[[हळद]] यांनी पूजा करतात.
[[ज्वारी]]च्या कणसाला पांढरा दोरा बांधून गौरीच्या मुटक्यांजवळ ते कणीस ठेवतात.त्याला [[शंकर]] म्हणतात.आणखी एका कणसाला केसांचा गुंता आणि लाल पिवळा धागा बांधतात.हेही गौरीचे प्रतीक मानले जाते.या गौरीला चुरमा आणि लिंबाच्या डहाळ्यांचा नैवेद्य दाखवतात.<ref>डाॅॅ.लोहिया शैला,भूमी आणि स्री,२०००,गोदावरी प्रकाशन,पृृष्ठ २५५—५६</ref>

भारतातील आदिवासी जमातींमधेही महिला चैत्रगौरीचे पूजन करतात.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=X6siAAAAMAAJ&q=chaitra+gauri&dq=chaitra+gauri&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjBl_CBk5PhAhXFpo8KHf37ClcQ6AEITTAJ|title=Tribalism in India|last=Chattopadhyay|first=Kamaladevi|date=1978|publisher=Vikas Publishing House|isbn=9780706906523|language=en}}</ref>

==चित्रदालन==
<gallery>
चित्र:Chaitrangana.jpg|शेणाने सारवलेल्या जमिनीवर काढलेले चैत्रांगण
File:चैत्रांगण.jpg|चैत्रांगण
</gallery>

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}

{{महाराष्ट्रीय लोकदेवता}}
{{हिंदू सण}}

[[वर्ग:महाराष्ट्रातील सण आणि उत्सव]]
[[वर्ग:हिंदू व्रतवैकल्ये]]
[[वर्ग:हिंदू परंपरा]]
[[वर्ग:भारतीय संस्कृती]]
[[वर्ग:हिंदू देवता]]

चैत्रगौरी - आवृत्ती इतिहास

ImportMaster: robot: Import pages using विशेष:आयात