ImportMaster: robot: Import pages using विशेष:आयात

2022-05-01T16:08:45Z

नवीन पृष्ठ

{{हा लेख|महाराष्ट्रातील तारामती किल्ला|तारामती (निःसंदिग्धीकरण)}}

{{किल्ला
|नाव=तारामती
|उंची=
|प्रकार=
|श्रेणी=
|ठिकाण=[[अहमदनगर जिल्हा]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]]
|डोंगररांग=
|अवस्था=
|गाव=
}}
'''तारामती''' हा [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र]] राज्यातील एक किल्ला आहे.

हा किल्ला [[पुणे]], [[नाशिक]] आणि [[अहमदनगर]] या तीन जिल्ह्यांच्या सीमेवर स्थित आहे. हा किल्ला पूर्ण किल्ला नसून हरिश्चंद्रगडावरील तीन शिखरांपैकी एक आहे.

[[पुणे]], [[ठाणे]] आणि [[अहमदनगर]] या तीन जिल्ह्यांच्या सीमा जेथे एकत्र येतात तेथून [[सह्याद्री]]ची एक उपरांग पूर्वेकडे धावते. ही रांग [[बालाघाट|बालाघाटची]] रांग म्हणून ओळखली जाते. या भौगोलिकदृष्ट्या अतिशय महत्त्वाच्या असलेल्या रांगेच्या सुरुवातीलाच हरिश्चंद्रगड हा किल्ला आहे. त्यातील एक शिखर तारामती नावाने ओळखले जाते.

[[हरिश्चंद्र]] आणि [[रोहीदास]] हे इतर दोन शिखरवजा बालेकिल्ले आहेत.

सह्याद्रीच्या मुख्य रांगेवर असलेला हरिश्चंद्रगड [[समुद्र सपाटी]]पासून १४२४ मीटर उंच आहे. गडावर जाण्यासाठी तीन चार वाटा सध्या प्रचलित आहेत. त्यापैकी [[पाचनई]] कडील वाट आणि [[खिरेश्वर]]कडून जाणारी वाट दुर्गप्रेमी मंडळींना सोयीची आहे. मोठ्या प्रमाणावर खिरेश्वरकडूनच राबता जास्त आहे.

कल्याण -अहमदनगर असा राजरस्ता [[माळशेज]] घाटातून जातो. या घाटाच्या माथ्यावर [[खुबीफाटा]] आहे. या खुबीफाट्यावरून खिरेश्वरला जाता येते. तसेच पुण्याकडून खिरेश्वरपर्यंत एस.टी. बसेसचीही सोय आहे. खुबीफाट्यावरून खिरेश्वरकडे निघाल्यावर वाटेत आश्रमशाळा आहे. अडचणीच्या वेळेस येथे विनंतीवरून मुक्कामाची सोय होवू शकते. याच वाटेच्या बाजूला प्राचीन मंदिरही आहे.

हरिश्चंद्रगडाचा माथा अतिशय विस्तीर्ण असल्यामुळे तो खालून एकदम भव्य दिसतो. त्याच्या पुर्व बाजूला इंग्रजी यु आकाराची खिंड होय. ही खिंड म्हणजे प्रसिद्ध [[टोलार खिंड]] होय. ही खिंड [[पुणे]] आणि [[अहमदनगर|नगर]] जिल्ह्यांमधील दुवा आहे.

पायथ्यापासून टोलार खिंडीत पोहोचेपर्यंत तास दीडतास लागतो. वाटेत कोठेही पाणी नाही. त्यामुळे येतानाच पाण्याच्या बाटल्या सोबत बाळगाव्या लागतात. हा सर्व परिसर जंगलाचा आहे. या भागात वाघाचा वावरही असतो असे सुचविणारे एक वाघाचे शिल्प असलेला दगड टोलार खिंडीत उभा केलेला आहे. खिंडीतून पुढे वाट कोथळ्याकडे जाते. खिंडीच्या पश्चिमेकडे कड्यावर चढणारी वाट आपल्याला हरिश्चंद्रच्या माथ्यावर घेऊन जाते. खिंडीतून चढणारी वाटेवर खडकात पायठाण्या खोदलेल्या आहेत. येथून अर्ध्या तासातच आपण तटबंदीच्या आत पोहोचतो.

येथून पश्चिमेकडे धोपटमार्गाने ३-४ कि. मी. चालत जावे लागते. या मार्गावर बऱ्याच ठिकाणी दिशादर्शक बाणही रंगवलेले आहेत. या धोपटमार्गाने आपण तारामती शिखराच्या पदरात पोहोचतो. येथेच हरिश्चंद्रेश्वराचे मंदिर आहे. तारामती शिखराच्या उत्तर पायथ्याला लेणी कोरलेली आहे.

हरिश्चंद्रेश्वर मंदिराच्या दारात एक [[पुष्करणी]] आहे. त्यामधील कोनाड्यांमध्ये पूर्वी मूर्ती होत्या. मंदिराच्या समोर नंदी आहे. साधारण दहाव्या अकराव्या शतकात [[झांज]] राजाने बांधलेल्या १२ मंदिरांमधील हे मंदिर आहे. मंदिरावर कोरीव गुहा आहे. येथे पाणी असल्यामुळे मुक्काम करण्यासाठी तसेच स्वयंपाकासाठी सोयीचे आहे.

मंदिराच्या उत्तरेकडे पाण्याच्या प्रवाहाने झालेली धळ आहे. या धळीमध्ये [[केदारेश्वर|केदारेश्वराची]] लेणी आहे. यामध्ये भलीमोठी पिंड आहे. पिंडीच्या बाजूला पाणी भरलेले असते. या थंडगार पाण्यामधून पिंडीला प्रदक्षिणा मारता येते.

हरिश्चंद्रगडाचे सर्वात जास्त आकर्षक ठिकाण म्हणजे पश्चिमेकडे असलेला कडा. हा कडा कोकण कडा म्हणून ओळावला जातो. तीन हजार फूट खाली कोकणात कोसळणारा कडा मध्यभागी जवळजवळ ७५ फूट अंतर्वक्र आहे. कड्याच्या माथ्यावर झोपूनच (आणि जपूनच) याचे विराट रुप पहावे लागते. येथून स्वच्छ हवेमध्ये कल्याणपर्यंतचा प्रदेश दिसतो.

हरिश्चंद्रगडावरून [[शिवनेरी]], [[हडसर]], [[चावंड]], [[निमगिरी]], [[सिंदोळा]], [[जीवधन]], [[गोरखगड]], [[मच्छिंद्रगड]], [[सिद्धगड]], [[माहुलीगड]], [[अलंग]], [[कुलंग]], [[मदनगड]], [[कलाडगड]], [[भैरवगड]] (मोरोशी) तसेच भैरवगड (शिरपुंजे), [[कुंजरगड]] असे किल्ले दिसतात.

गडपणाच्या खाणाखुणा लोप पावत असल्यातरी निसर्गाची मुक्त उधळण, त्याचे रौद्रत्व, निसर्गाचे वेगवेगळे अविष्कार आपल्याला हरिश्चंद्राच्या भटकंतीमध्ये पहायला मिळतात. मात्र हे सर्व पहाण्यासाठी, अनुभवण्यासाठी आपण किमान दोन दिवसांची सवड हाताशी ठेवणे गरजेचे आहे. <ref>[http://mahanews.gov.in/content/articleshow.aspx?id=Omlnje7lv/dz5kn4su0MEYBPFg|am9E1zOzBYnnPtgp0h0ZiNpswiA==]</ref>
== कोकणकडा ==
महाराष्ट्रातील इतर पारंपारिक किल्ल्यांपासून हा किल्ला वेगळा आहे. इतर किल्ल्यांमध्ये आढळणारी तटबंदी येथे दिसत नाही. या किल्ल्यावर प्राचीन लेणी आहेत तसेच साधारणपणे १२ व्या शतकापेक्षा जुने [[शालिवाहन]] काळातील शिवमंदिर आहे. सह्याद्रीतील अंत्यंत दुर्गम किल्ला म्हणून याची ओळख आहे. या किल्ल्याचे सर्वात मोठे आकर्षण म्हणजे येथील कोकणकडा. ३००० फुटांपेक्षाही उंच असा हा कडा महाराष्ट्रातील सर्वात उंच कडा म्हणून ओळखला जातो. हा कडा इंग्रजीतील यु <small>'U'</small> आकाराचा आहे. हा इतर कड्यांसारखा ९० अंशात नसुन बाह्य गोल आकाराचा आहे. समोरुन बघितला तर नागाच्या फण्यासारखा हा कडा दिसतो.

== इतिहास ==
==छायाचित्रे==
<gallery>
Image:harishchandragad01.jpg|गडावरील मंदिर
Image:harishchandragad02.jpg|तारामती कडा
Image:harishchandragad03.jpg|चार खांब - चार युगांचे प्रतिक
Image:harishchandragad05.jpg|कोंकणकडा
Image:harishchandragad06.jpg|मंदिरासमोरील पाण्याचे कुंड
Image:harishchandragad07.jpg|मंदिरावरील नक्षीकाम
Image:harishchandragad08.jpg|रस्त्यातील व्याघ्रशिल्प
</gallery>

== गडावर जाण्याच्या वाटा ==
==सूचना / अधिक माहिती==
* [http://www.trekshitiz.com/Mii/MI_DefaultUser.asp?FortName=harishchandragad ट्रेक्क्षितीज]{{मृत दुवा}}
* [http://bhatkanti.blogspot.com/search/label/Harishchandragad भटकंती]

{{महाराष्ट्रातील किल्ले}}

[[वर्ग:पुणे जिल्हा]]
[[वर्ग:महाराष्ट्रातील किल्ले]]

तारामती (किल्ला) - आवृत्ती इतिहास

ImportMaster: robot: Import pages using विशेष:आयात