ImportMaster: robot: Import pages using विशेष:आयात

2022-05-01T16:13:23Z

नवीन पृष्ठ

{{हा लेख|हिंदुस्तानी संगितातील "ताल"|ताल (निःसंदिग्धीकरण)}}

उत्तर हिंदुस्तानी संगितात सुराला कालखंडाशी बांधण्याचे काम '''ताल''' करतो. उदा. त्रितालात १६ [[मात्रा]] आहेत. म्हणजे १६ समय अंश (वा तालाचे एकक (unit) ) एकत्र करून तालाची निश्चिती होते. याप्रमाणे वेगवेगळ्या [[मात्रा]] असलेले इतर ताल आहेत. जसे १० मात्र्यांचा [[झपताल]] किंवा ७ मात्र्यांचा [[रुपक]]. तालाने सांगितिक वेळ निश्चित केली जाते. अर्थातच प्रत्येक तालाची स्वतःची प्रकृती असते. तालाची तीच ती आवर्तने कंटाळवाणी असल्याने मूळ कालखंड कायम ठेवून [[तबलजी]] [[तालाचा विस्तार]] करतो. यासाठी कायदे, पेशकार, चक्रधार अशी अनेक ताल-उपांगे वापरतात. यातून ठेक्याचे(rhythm) विविध आकृतीबंध (pattern) [[तबलजी]] बनवितो. आधारभूत सांगितिक कालखंड जरी तोच असला तरी तबलजीस लयीचे स्वातंत्र्य असते म्हणूनच ''बढत'' घेत तबलजी दृत लयीत जाऊ शकतो. उदा: १६ मात्र्यांच्या त्रितालामुळे जो आधारभूत सांगितिक कालखंड तयार होतो तितक्याच कालखंडात ३२ मात्र्यांचा कायदा वाजवून समेवर येता येते.
संगितास ठेका देण्यासाठीही तालाचा वापर होतो.

== तालाची पारंपारिक परिभाषा ==
===व्याख्या===
विशिष्ट कालावधीत दोन्ही हातांच्या संयोगाने वा वियोगाने काल, मार्ग, क्रिया, अंग, ग्रह, जाती, कला, लय, यती व प्रस्तार अशा दहा प्राणांनी व्याप्तमान ठेका होय.<ref>शास्त्रीय तबला गाईड - भास्कर गणेश भिडे - सन १९५९</ref>
=== तालाचे दशप्राण===

*'''काल''': त्रुटी, अनुद्रुत, द्रुत, लघु, गुरू, काकपद, हंसपद आणि महाहंसपद असे दहा काल आहेत. काल वेळेची मोजणी करण्यासाठी वापरतात. महाहंसपद काल त्रुटीच्या १२८ पट असतो.

*'''मार्ग''': दक्षिण, वार्तिक, चित्र आणि ध्रुव असे चार मार्ग आहेत. मार्ग तालाची ''ठेवण'' दर्शवितो.

*'''क्रिया''': क्रियेचे दोन प्रकार आहेत - सशब्द आणि निःशब्द
**सशब्द क्रियेचे प्रकारः
ध्रुव, शंपा, ताल आणि सन्निपात
**निःशब्द क्रियेचे प्रकारः
अवाप, विक्षेप, निष्काम आणि प्रवेशक

*'''अंग''': टाळ्या व काल ही तालाची अंगे आहेत. प्राचीन ग्रंथातून तालाचे स्वरूप अंगांनी दाखविले आहे. विराम,द्रुत, लघु, गुरू,प्लुत आणि काकपद ही तालाची अंगे आहेत. अंगे ही कालाच्या चौपटीत असतात. अंगे तालात किती टाळ्या व काल आहेत ते दर्शिवतात.

*'''ग्रह''': कोणत्या ''मात्रेपासून'' वाजविणे सुरू केले असता गाणे तालात व्यवस्थित ''बसेल'' ही माहिती ''ग्रह्'' अंगापासून मिळते.
ग्रह चार प्रकारचे आहेत - सम, विषम, अतीत व अनागत.

*'''जाती''':तालाच्या जाती ६ प्रकारच्या आहेत -
**त्र्यस्त्र (मूळ लघु अंगाच्या .||| पट असणारे ताल)
**चतुरस्त्र (मूळ लघु अंगाच्या १ पट असणारे ताल)
**खंड (मूळ लघु अंगाच्या १| पट असणारे ताल)
**मिश्र (मूळ लघु अंगाच्या १||| पट असणारे ताल)
**संकीर्ण (मूळ लघु अंगाच्या २| पट असणारे ताल)
**दिव्यसंकीर्ण (मूळ लघु अंगाच्या २||| पट असणारे ताल)

*'''कला''': वाद्य वाजवताना वा ताल हाताने दर्शविताना सहा प्रकारच्या मुद्रा बनतात त्या - वक्रा,कृष्णा, सर्पिणी, पद्मिनी, अपताका, कंपना, देवसंभवा व विसर्जिनी अशा आहेत.

*'''लय''':लय तालाचा वेग दर्शिविते. लय तीन प्रकारची असते - विलंबित, मध्ये व द्रुत

*'''यती''':"लयः प्रवृत्तीर्नियमो अतिरित्यभिधीयते"; यती लयीची ठेवण दर्शवितो. यती पाच प्रकारचे आहेत. - समा, स्त्रोतगता, गोपुच्छा मृदंगा व पिपिलिका

*'''प्रस्तार''':(Permutations) एका लघु अंगाची विविध रूपे.
उदा: ५ मात्र्यांच्या लघु अंगाची खालील प्रस्तर असू शकतील
२+२+१ =५
१+१+३=५
३+२=५ वगैरे

== ताल सूची ==
पारंपारिक ग्रंथात १०८ तालांचा उल्लेख आहे. आज यातील केवळ १५ -२० ताल प्रामुख्याने वापरले जातात.
* [[त्रिताल]]
* [[रुपक]]
* [[केरवा]]
* [[झपताल]]
* [[चौताल]]
* [[एकताल]]
* [[भजनी]]
* [[आदीताल]]
* [[फ़रदोस्ता]]
* [[दीपचंदी]]
* [[रुपकडा]]
* [[आडाचौताल]]
* [[गणेशताल]]
* [[लक्ष्मीताल]]
* [[मत्तताल]]
* [[रुद्रताल]]
* [[शिखरताल]]
* [[ब्रह्मताल]]

[[कर्नाटक ताल पद्धती ]]==जाती==
===तीस्र जाती===
===चतस्र जाती===
===खंड जाती===
===मिश्र जाती===
===संकीर्ण जाती===

==ताल उपांग==
=== कायदा ===
=== पेशकार ===
=== परण ===
=== त्रिपल्ली व तिहाई ===
=== सवाल जवाब ===
===चक्रधार ===
=== तुकडा ===
=== ठेका ===
=== लडी ===
=== गत ===
=== रेला ===
==संदर्भ==
<references/>

{{हिंदुस्तानी संगीत}}

[[वर्ग:ताल|*]]
[[वर्ग:भारतीय शास्त्रीय संगीत|ताल]]

ताल - आवृत्ती इतिहास

ImportMaster: robot: Import pages using विशेष:आयात