ImportMaster: robot: Import pages using विशेष:आयात

2022-05-01T16:41:13Z

नवीन पृष्ठ

[[चित्र:पाताळेश्वर.jpg|इवलेसे|पाताळेश्वर मंदिर पुणे येथील दीपोत्सव]]
[[File:त्रिपुरी पौर्णिमा विशेष पूजा ओंकारेश्वर मंदिर पुणे.jpg|thumb|त्रिपुरी पौर्णिमा विशेष पूजा ओंकारेश्वर मंदिर पुणे]]

[[कार्तिक पौर्णिमा|कार्तिक पौर्णिमेला]] '''त्रिपुरारी पौर्णिमा''' किंवा त्रिपुरी पौर्णिमा म्हणतात.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=GAfgAAAAMAAJ&q=tripuri+purnima&dq=tripuri+purnima&hl=mr&sa=X&ved=0ahUKEwit8dWa2treAhWXbn0KHbCLBuoQ6AEIVzAH|title=Fairs and Festivals of India: Chandigarh, Delhi, Haryana, Himachal Pradesh, Jammu and Kashmir, Punjab, Rajasthan, Uttaranchal, Uttar Pradesh|last=Gopal|first=Dr Krishna|last2=Girota|first2=Phal S.|date=2003|publisher=Gyan Pub. House|language=en}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=SHQRAQAAIAAJ&q=%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%80+%E0%A4%AA%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A3%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%BE+%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%9C%E0%A4%BE&dq=%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%80+%E0%A4%AA%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A3%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%BE+%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%9C%E0%A4%BE&hl=mr&sa=X&ved=0ahUKEwiliMTn_-HlAhVLbysKHTjDAxEQ6AEILDAB|title=Bhāratīya saṇa āṇi utsava|last=Cendavaṇakara|first=Sadānanda|date=1966|publisher=Nirṇaya Sāgara Buka Prakāśana|language=mr}}</ref> या दिवशी शिव मंदिरात त्रिपुर वात (उंच खांबावर असलेल्या दिव्याची वात) लावली जाते. एकादशीपासून सुरू झालेले [[तुळशी विवाह]] करण्याचा हा शेवटचा दिवस असतो.<ref name=":1">{{स्रोत बातमी|दुवा=https://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/nashik-north-maharashtra-news/nashik/deepotsav-program-at-various-temples-in-nashik/articleshow/61471712.cms|title=त्रिपुरारी पौर्णिमेनिमित्त मंदिरांमध्ये दीपोत्सव|last=|first=|date=३. ११. २०१७|work=महाराष्ट्र टाईम्स|access-date=११. ११. २०१९|archive-url=|archive-date=|dead-url=}}</ref> [[बौद्ध धर्म|बौद्ध धर्मा]]त असे मानले जाते की कार्तिक पौर्णिमेच्या दिवशी [[तथागत बुद्ध]]ांचा एक पट्टशिष्य धम्म सेनापती सारिपुत्राचे [[परिनिर्वाण]] झाले होते. या पौर्णिमेला बौद्ध धर्मीय स्त्री-पुरुष [[अष्टांगिक मार्ग|आठ शीलांचे]] पालन व उपोसथ व्रत करतात.<ref name=":1" /> सर्व लहान थोर उपासक-उपासिका एकत्र जमून बुद्ध वंदना घेऊन धम्म उपदेश ग्रहण करतात.[[शीख धर्म|शीख धर्मा]]तही या दिवसाचे विशेष महत्त्व आहे.<ref name=":0">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=DatDDAAAQBAJ&pg=PA84&dq=tripuri+purnima&hl=mr&sa=X&ved=0ahUKEwit8dWa2treAhWXbn0KHbCLBuoQ6AEIJjAA#v=onepage&q=tripuri%20purnima&f=false|title=Hospitality & Tourism Management|last=Bairwa|first=Rajat Gupta, Nishant Singh, Ishita Kirar & Mahesh Kumar|publisher=Vikas Publishing House|isbn=9789325982444|language=en}}</ref>
शीख धर्माचे संस्थापक गुरू नानकदेव यांची या दिवशी जयंती साजरी केली जाते.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=ilZJDQAAQBAJ&pg=PT23&dq=kartik+purnima+in+sikhism&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjP9qzmguLlAhUDeysKHUqGBxcQ6AEIKDAA#v=onepage&q=kartik%20purnima%20in%20sikhism&f=false|title=Golden Crystal|last=Singh [Author|first=Ranjit|date=2013|publisher=Unistar Books|isbn=9789351130482|language=en}}</ref>

== पौराणिक पार्श्वभूमी ==
त्रिपुरासुर नावाच्या राक्षसाने खडतर तप करून [[ब्रह्मदेव|ब्रह्मदेवा]]कडून शत्रूंपासून भय राहणार नाही असा वर मागून घेतला या वरामुळे उन्मत्त होऊन तो सर्व लोकांना व देवांनासुद्धा खूप त्रास द्यायला लागला. त्रिपुरासुराची तीन नगरे असून त्याला अभेद्य तट होता.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=fyATAAAAMAAJ&q=%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%80+%E0%A4%AA%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A3%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%BE+%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%9C%E0%A4%BE&dq=%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%80+%E0%A4%AA%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A3%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%BE+%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%9C%E0%A4%BE&hl=mr&sa=X&ved=0ahUKEwiliMTn_-HlAhVLbysKHTjDAxEQ6AEIRzAF|title=Āryāñcyā saṇāñcā prācīna va arvācīna itihāsa|last=R̥gvedī|date=1979|publisher=Prājñapāṭhaśāḷāmaṇḍaḷa|language=mr}}</ref> त्यामुळे देवांनाही त्याचा पराभव करता येईना. देवांनी भगवान [[शंकर|शंकरा]]ची अखेर प्रार्थना केली. तेव्हा शंकरांनी त्याची तिन्ही नगरे जाळून त्याला ठार केले.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://prahaar.in/%E0%A4%B0%E0%A5%81%E0%A4%AA%E0%A4%95-%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%80-%E0%A4%AA%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A3%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A5%87/|title=रुपक त्रिपुरारी पौर्णिमेचे|last=|first=|date=२८.११. २०१२|work=प्रहार|access-date=११.११.२०१९|archive-url=|archive-date=|dead-url=}}</ref> [[कार्तिक पौर्णिमा|कार्तिक पौर्णिमेच्या]] दिवशी ही घटना घडल्यामुळे तिला त्रिपुरारी पौर्णिमा म्हटले जाऊ लागले.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=3IWXh-6zDe8C&pg=PA175&dq=tripuri+purnima&hl=mr&sa=X&ved=0ahUKEwit8dWa2treAhWXbn0KHbCLBuoQ6AEIRDAE#v=onepage&q=tripuri%20purnima&f=false|title=Land and People of Indian States and Union Territories: In 36 Volumes. Daman & Diu|last=Bhatt|first=Shankarlal C.|date=2006|publisher=Gyan Publishing House|isbn=9788178353890|language=en}}</ref>या दिवशी घरात, घराबाहेर व देवळातही दिव्याची आरास करून पूजा केली जाते तसेच [[नदी]]त दीपदान करून लोक आनंदोत्सव साजरा करतात.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=भारतीय संस्कृती कोश खंड चौथा|last=जोशी , होडारकर|first=महादेवशास्त्री, पद्मजा|publisher=भारतीय संस्कृतिकोश मंडळ प्रकाशन|year=२००१|isbn=|location=पुणे|pages=}}</ref><br>

* [[उत्तर भारत|उत्तर भारता]]त या दिवशी स्कंद मूर्तीची पूजा करतात. दक्षिणेत या दिवशी कृत्तिका महोत्सव असतो. त्यात शिवपूजन केले जाते.<br>

* या दिवशी भगवान [[विष्णू]] यांनी [[मत्स्यावतार]] घेतला अशीही धारणा आहे.<ref name=":0" />

==दीपोत्सव==
[[File:मंदिरातील अन्नकोट उत्सव(त्रिपुरी पौर्णिमा).jpg|thumb|मंदिरातील अन्नकोट उत्सव(त्रिपुरी पौर्णिमा)]]
या विशेष दिवशी विविध प्रकारचे खाद्यपदार्थ भाविक देवाला अर्पण करतात. याला अन्नकोट असे म्हटले जाते. त्रिपुरी पौर्णिमेचे औचित्य साधून मंदिर आणि सार्वजनिक ठिकाणी दीपोत्सव साजरा करण्यात येतो हे या दिवसाचे वैशिष्ट्य सांगता येते.मंदिरांमध्ये असलेल्या दगडी दीपमाळा या संध्याकाळी वाती लावून उजळल्या जातात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.transliteral.org/pages/z070702180319/view|title=कार्तिक पौर्णिमा|last=|पहिले नाव=|दिनांक=|संकेतस्थळ=transliteral|archive-url=|archive-date=|dead-url=|ॲक्सेसदिनांक=११.११.२०१९}}</ref> भाविक भगवान शंकरापुढे त्रिपुर वात लावून उत्सव साजरा करतात.

==चित्रदालन==
<gallery>
File:शिव मंदिरातील त्रिपुरी पौर्णिमा उत्सव सजावट.jpg|thumb|शिव मंदिरातील त्रिपुरी पौर्णिमा उत्सव सजावट
File:पणती आरास.jpg|thumb|त्रिपुरीच्या पणत्या
File:त्रिपुर वाती.jpg|thumb|त्रिपुर वाती
File:त्रिपुर वात लावून विशेष पूजा.jpg|thumb|त्रिपुर वात लावून विशेष पूजा
File:भाविक पणत्या लावताना.jpg|thumb|भाविक शिव मंदिरात पणत्या लावताना
File:कार्तिक पौर्णिमा दीपोत्सव.jpg|thumb|कार्तिक पौर्णिमा दीपोत्सव
File:Traditional small boat used during for the celebration on the auspicious occasion of Kartik Purnima.jpg|thumb|कार्तिक पौर्णिमा पूजा
File:त्रिपुरी पौर्णिमा आतषबाजी (पुणे).jpg|thumb|त्रिपुरी पौर्णिमा आतषबाजी (पुणे)
File:The devotees are taking a holy dip at Braham Srover in Pushkar on the occasion of Kartik Purnima on November 24, 2007.jpg|thumb|पुष्कर येथे सरोवरात भाविक स्नान करताना
File:अन्नकोट सजावट त्रिपुरी पौर्णिमा.jpg|thumb|अन्नकोट सजावट त्रिपुरी पौर्णिमा
</gallery>

== संदर्भ ==
[[वर्ग:हिंदू व्रतवैकल्ये]]
[[वर्ग:कार्तिक महिना]]

त्रिपुरारी पौर्णिमा - आवृत्ती इतिहास

ImportMaster: robot: Import pages using विशेष:आयात