ImportMaster: robot: Import pages using विशेष:आयात

2022-05-01T17:28:30Z

नवीन पृष्ठ

{{विस्तार}}
{{माहितीचौकट गायक
| नाव = '''{{लेखनाव}}'''
| चित्र =
| चित्रtitle =
| उपाख्य =
| टोपणनावे =
| जन्म_दिनांक = [[ऑक्टोबर २]], [[इ.स. १९२७]]
| जन्म_स्थान = [[भारत]]
| मृत्यू_दिनांक = [[जानेवारी २३]], [[इ.स. २०१०]]
| मृत्यू_स्थान =
| मृत्यू_कारण =
| धर्म = [[हिंदू]]
| वांशिकत्व =
| नागरिकत्व =[[भारत|भारतीय]]
| मूळ_गाव =
| देश = {{ध्वज|भारत}}
| भाषा = [[मराठी]]
| आई =
| वडील =
| जोडीदार = शशिकला
| अपत्ये = [[योगेश साम्सी]] [[आदिती कैकिणी उपाध्या]]
| नातेवाईक =
| शिक्षण =
| प्रशिक्षण संस्था =
| गुरू = पं. [[के. नागेश राव]] पं. [[ओंकारनाथ ठाकूर]] पं. [[विष्णू नारायण भातखंडे]] पं. [[श्रीकृष्ण नारायण रातंजनकर]] [[एस. सी. आर. भट्ट]] [[चिदानंद नगरकर]] [[के. जी. गिंडे]]
| संगीत प्रकार = [[हिंदुस्तानी शास्त्रीय संगीत]]
| घराणे =
| कार्य =
| पेशा = गायकी
| कार्य संस्था =
| विशेष कार्य =
| कार्यकाळ =
| विशेष उपाधी =
| गौरव =
| पुरस्कार = [[संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार]] [[तानसेन पुरस्कार]], इ.स. २००३ [[संगीत रत्न]] (स्वर साधना समिती, मुंबई) [[शारंगदेव पुरस्का]]र (सूर सिंगार संसद) आय टी सी पुरस्कार
| संकीर्ण =
| तळटिप =
| स्वाक्षरी =
| संकेतस्थळ =
}}

''पं.'' '''दिनकर कैकिणी''' ([[ऑक्टोबर २]], [[इ.स. १९२७]] - [[जानेवारी २३]], [[इ.स. २०१०]]) हे [[हिंदुस्तानी शास्त्रीय संगीत|हिदुस्तानी संगीतातील]] भारतीय गायक होते. ते [[आग्रा घराणे|आग्रा घराण्याचे]] गायक होते. त्यांच्या गायकीत [[ग्वाल्हेर घराणे]] व [[आग्रा घराणे]] या दोन्हींचा उत्तम संगम दिसून येतो.

==पूर्वायुष्य==
वयाच्या सातव्या वर्षी दिनकर कैकिणी यांनी एका संगीत सोहळ्यात उस्ताद [[अल्लादिया खान]], उस्ताद [[फैय्याज खान]] व उस्ताद [[अब्दुल करीम खॉं]] या तीन संगीत दिग्गजांचे गाणे ऐकले. उस्ताद फैय्याज खानांचे गाणे ऐकल्यावर ते इतके प्रभावित झाले की त्यांनी तिथेच संगीत कलेची साधना करण्याचा व फैय्याज खानांच्या गायनशैलीला आत्मसात करण्याचा निश्चय केला.

त्यांचे प्रथम संगीत गुरू पतियाळा घराण्याचे पं. [[के. नागेश राव]] हे होते. त्यानंतर त्यांनी दोन वर्षे ग्वाल्हेर घराण्याच्या पं. [[ओंकारनाथ ठाकूर]] यांच्याकडे संगीत शिक्षण घेतले. वयाच्या अकराव्या वर्षी त्यांनी [[लखनौ]]च्या मॉरिस कॉलेजात (भातखंडे संगीत संस्थान विश्व विद्यालयात) प्रवेश घेतला. तिथे त्यांना पं. [[विष्णू नारायण भातखंडे]] व उस्ताद फैय्याज खान यांचे शिष्य पं. [[श्रीकृष्ण नारायण रातंजनकर]] यांच्याकडून संगीताची तालीम मिळाली. ह्या अतिशय कठीण प्रशिक्षणात [[एस. सी. आर. भट्ट]], [[चिदानंद नगरकर]], [[के. जी. गिंडे]] यांसारख्या आपल्या अन्य सहाध्यायांबरोबर कैकिणींनी संगीताचा कसून अभ्यास केला. त्याचा परिणाम म्हणूनच की काय, [[इ.स. १९४३]] मध्ये त्यांना संगीतातील पदवीसोबत ख्याल गायनासाठी मानाचे समजले जाणारे भातखंडे सुवर्णपदक प्राप्त झाले.

==सांगीतिक कारकीर्द==
त्यांनी [[इ.स. १९४६]] साली आपले संगीत कार्यक्रम करण्यास सुरुवात केली. एक गायक व संगीत प्रशिक्षक म्हणून त्यांनी देशोदेशींचे दौरे केले. संगीत क्षेत्रात त्यांनी अनेक मानाची पदे भूषविली. [[इ.स. १९५४]] सालापासून त्यांनी [[आकाशवाणी]]वर सुरुवातीस रचनाकार व नंतर निर्माता म्हणून काम पाहिले. ते भारताच्या सूचना व प्रसारण मंत्रालयाच्या प्रबंध विभागाचे सहायक संचालक होते. त्यानंतर ते दीर्घ काळासाठी [[मुंबई]] येथील भारतीय विद्या भवनच्या संगीत व नृत्य शिक्षापीठाचे प्राचार्य पदी नियुक्त होते. अनेक वेगवेगळ्या समित्यांमध्ये त्यांचा समावेश होता, तसेच विविध परीक्षा मंडळांतही त्यांचा सहभाग होता.

[[इ.स. १९७४]] साली [[भारत]] सरकारतर्फे त्यांना [[युगोस्लाव्हिया]] आणि [[पूर्व जर्मनी]] येथे पारंपरिक भारतीय संगीत या विषयाचे अभ्यासक म्हणून पाठवण्यात आले होते. तेथील विद्यापीठांमध्ये तसेच सांस्कृतिक केंद्रांमध्ये त्यांनी आपली कला सादर करण्याबरोबरच व्याख्यानेही दिली होती.

कैकिणींनी [[ख्याल]], [[ध्रुपद]], [[धमार]], [[ठुमरी]] व [[भजन]] शैलींत शेकडो नवीन रचना केल्या व अनेक नवे राग बांधले. त्यांनी समूह गायनासाठीही विविध रचना बांधल्या, 'मीरा' ([[इ.स. १९७९]]) या चित्रपटात पार्श्वगायन केले, तसेच [[पंडित रविशंकर]] यांच्या सहयोगाने 'डिस्कव्हरी ऑफ इंडिया' ह्या [[बॅले]] नृत्यनाटिकेला संगीत दिले.

त्यांनी बंदिशींवर 'रागरंग' नावाचे पुस्तकही लिहिले आहे. स्वरचित राग आणि बंदिशींवरील त्यांच्या ध्वनिमुदिकाही प्रकाशित झाल्या आहेत. [[संजीवनी भेलांडे]], [[आरती अंकलीकर-टिकेकर]], [[उदित नारायण]], [[निषाद बाक्रे]], सुधींद भौमिक यांसारखे शिष्य त्यांनी घडवले आहेत. गायक, संगीतकार आणि गुरू अशा वेगवेगळ्या भूमिका त्यांनी पार पाडल्या.

==वैयक्तिक जीवन==
कैकिणींचे सर्व कुटुंब संगीत साधनेत आहे. त्यांच्या पत्नी शशिकला ह्या नभोवाणी गायिका होत्या व भवन्स संगीत व नृत्य महाविद्यालयाच्या मुख्याध्यापिका पदावरून निवृत्त झाल्या. त्यांचे धाकटे पुत्र [[योगेश साम्सी]] हे नामवंत तबला वादक असून त्यांच्या कन्या [[आदिती कैकिणी उपाध्या]] या शास्त्रीय संगीत गायिका आहेत.

==पुरस्कार व सन्मान==
* [[संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार]]
* [[तानसेन पुरस्कार]], इ.स. २००३.
* [[संगीत रत्न]] (स्वर साधना समिती, मुंबई)
* [[शारंगदेव पुरस्का]]र (सूर सिंगार संसद)
* आय टी सी पुरस्कार

==बाह्य दुवे==
* {{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://www.itcsra.org/sra_news_views/obituary/dinkar_kaikini.html | title = दिनकर कैकिणींना श्रद्धांजली | प्रकाशक = आय टी सी संगीत संशोधन संस्था | भाषा = इंग्लिश }}
* {{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/5515112.cms | title = श्रद्धांजली लेख | प्रकाशक = महाराष्ट्र टाइम्स | भाषा = इंग्लिश }}
* {{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://www.aditiupadhya.com/guru.html | title = आदिती कैकिणी उपाध्या यांचे संकेतस्थळ | भाषा = इंग्लिश }}

{{हिंदुस्तानी संगीत}}
{{संगीतातील अपूर्ण लेख}}
{{DEFAULTSORT:कैकिणी, दिनकर}}
[[वर्ग:हिंदुस्तानी गायक]]
[[वर्ग:भारतीय शास्त्रीय गायक]]
[[वर्ग:तानसेन पुरस्कारविजेते]]
[[वर्ग:इ.स. १९२७ मधील जन्म]]
[[वर्ग:इ.स. २०१० मधील मृत्यू]]
[[वर्ग:आग्रा घराण्यातील गायक]]

दिनकर कैकिणी - आवृत्ती इतिहास

ImportMaster: robot: Import pages using विशेष:आयात