०९:२३, १ मे २०२२ वर ImportMaster

2022-05-01T09:23:12Z

नवीन पृष्ठ

{{विस्तार}}
[[File:Nataraja Murty.jpg|thumb|नटराज मूर्ती]]
[[नृत्य]]कलेची अधिष्ठात्री देवता म्हणून नटराज या रूपात शिवाचे महत्त्व आहे. शिवाने प्रथम आपल्या [[तांडवनृत्य|तांडवा]]तून नृत्याचा प्रारंभ केला अशी भारतीय परंपरेतील धारणा आहे. त्याचजोडीने [[संगीत]] शास्त्राचा उगमही भगवान शिवाच्या डमरू वादनातून झाला असे मानले जाते.<ref name=":0">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=iYQ9DwAAQBAJ&pg=SL11-PA18&dq=nataraj+shiv&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwilgPXsg_jaAhWCnJQKHZzaCr0Q6AEIKDAA#v=onepage&q=nataraj%20shiv&f=false|title=Bharatiya Itihaas avum Kala Sanskriti IAS avum Rajaya Civil Sewa Samanya Adhyayan|last=Experts|first=Disha|publisher=Disha Publications|isbn=9789386320933|language=hi}}</ref>

==मूर्तीचे स्वरूप==
या शिवमूर्तीला चार हात असून त्यांच्या चारही बाजू या अग्नीने वेढलेल्या आहेत. एका पायाखाली [[अपस्मार (अवतार)|अपस्मार]] राक्षसाला दाबून ठेवलेले असून दुसरा पाय नृत्यमुद्रेत वर उचललेला आहे.<ref name=":0" /> त्याच्या हातातील डमरू हे सृजनाचे प्रतीक तर [[अग्नी]] हे विनाशाचे प्रतीक मानले जाते. या संसाराला आश्रय देण्याचे सामर्थ्य या मूर्तीतून दिसून येते. अज्ञान आणि दुष्ट प्रवृत्ती यावर पाय रोवून शिव नृत्य करीत आहे अशीही प्रतीकात्मकता यात दिसून येते.<ref name=":1" />
चोळ राजवटीतील तांब्याची नटराज प्रतिमा ही इसवी सनाच्या दुस-या शतकातील आहे असे मानले जात असून त्यामध्ये शिवाची अभयमुद्रा आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=zxKduViXHhIC&pg=RA1-PA15&dq=nataraj+shiv&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiii-a6ifjaAhUBypQKHdxqDNc4ChDoAQgwMAE#v=onepage&q=nataraj%20shiv&f=false|title=Shiv Mahima (Hindi)|last=Gokhale|first=Namita|date=2008-09|publisher=Penguin Books India|isbn=9780144001460|language=hi}}</ref>
[[File:Natarajar Tanjore painting.jpg|thumb|तंजावर शैलीतील नटराज चित्र]]

==तांडवाचा अर्थ==
नटराज शिवाने केलेल्या तांडवातून सृष्टीची चक्राकार रचना आणि विनाश या दोन्हीचा आशय व्यक्त होतो असे मानले जाते.<ref name=":1" /> [[पार्वती]]चे लास्य नृत्य आणि शिवाचे रौद्र तांडव हे प्रकृती आणि परमात्मा यांच्या लीलांचे प्रतीक मानले जाते. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=ABh11byJhXsC&pg=PA4&dq=nataraj+shiv&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwilgPXsg_jaAhWCnJQKHZzaCr0Q6AEIWjAH#v=onepage&q=nataraj%20shiv&f=false|title=Bharat Ke Nritya|last=Verma|first=Madhu|date=2009|publisher=Prabhat Prakashan|isbn=9788185827452|language=hi}}</ref>

==वैज्ञानिक दृष्टीने==
प्रसिद्ध भौतिक शास्त्रज्ञ फ्रिटोफ काप्रा यांनी शिवाच्या नटराजरूपाचा आणि अनुषंगाने त्याच्या तांडव नृत्याचा संबंध हा सृष्टीच्या उत्पती-स्थिती-लयाशी जोडत तो आपल्या अभ्यासातून वैश्विक ऊर्जेशी जोडलेला आहे. [[भौतिकशास्त्र]] विषयातील या भाष्याकडे भारतीय आणि परदेशी अभ्यासक संशोधनाच्या भूमिकेतून पाहतात हे याचे वैशिष्ट्य सांगता येईल.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=XnvAOKfsAFcC&pg=PA14&dq=dance+of+shiva+and+physics&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjGl8vxi_jaAhWGULwKHRTRDuoQ6AEIPzAE#v=onepage&q=dance%20of%20shiva%20and%20physics&f=false|title=The New Physics of Consciousness|last=Ash|first=David A.|date=2007-09|publisher=Kima Global Publishers|isbn=9780980256123|language=en}}</ref>

==शिल्पशास्त्रात==
[[File:Ellora Kailash temple Nataraj painted panel.jpg|thumb|[[वेरूळ]] लेण्यातील नटराज]]
हिंदू शिल्पकलेचा विचार करता त्यामध्ये नटराज शिवाला विशेष महत्त्वाचे स्थान असलेले दिसते. [[दक्षिण भारत|दक्षिण भारता]]तील अनेक मंदिरात अशी शिल्पे आढळतात. चिदंबरम मंदिरात रौद्र आणि शांत अशा दोन्ही रूपातील नटराज नृत्य करतानाचे अंकन केलेले आहे. <ref name=":1">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=6xAwDwAAQBAJ&pg=PA687&dq=nataraj+shiv&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwilgPXsg_jaAhWCnJQKHZzaCr0Q6AEIPTAD#v=onepage&q=nataraj%20shiv&f=false|title=History of Ancient India (Hindi)|last=Singh|first=Upinder|date=2016|publisher=Pearson India|isbn=9789332584723|language=hi}}</ref> <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=7YLorI8A-IUC&printsec=frontcover&dq=natraj+shiv+and+physics&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwinyLf1ivjaAhXJS7wKHTkaB6UQ6AEILjAB#v=onepage&q&f=false|title=The Dance of ?iva: Essays on Indian Art and Culture|last=Coomaraswamy|first=Ananda Kentish|date=1924|publisher=Courier Corporation|isbn=9780486248172|language=en}}</ref>[[बदामी]] येथील लेण्यांमध्ये नृत्य मुद्रेतील शिव शिल्पाकृती दिसून येते. [[वेरूळ लेण्या|वेरूळ लेण्यां]]तही नटराज शिवाची शिल्पे दिसून येतात.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=qjhFDwAAQBAJ&pg=PT116&dq=nataraj+shiv&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiii-a6ifjaAhUBypQKHdxqDNc4ChDoAQhbMAc#v=onepage&q=nataraj%20shiv&f=false|title=VERUL LENYATIL SHILPAVAIBHAV|last=Tipare|first=Radhika|date=2018-01-04|publisher=Mehta Publishing House|isbn=9788177666335|language=mr}}</ref>

== हे सुद्धा पहा==
* [[तांडवनृत्य]]
* [[अपस्मार (अवतार)]]

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:हिंदू दैवते]]
[[वर्ग:नृत्य]]
[[वर्ग:संगीत]]
[[वर्ग:शिल्पकला]]

नटराज - आवृत्ती इतिहास

०९:२३, १ मे २०२२ वर ImportMaster