ImportMaster: robot: Import pages using विशेष:आयात

2022-05-01T16:14:29Z

नवीन पृष्ठ

{{माहितीचौकट गायक
| नाव = बालगंधर्व
| चित्र = Bal Gandharv.jpg
| चित्रtitle = नाटकात स्त्री-भूमिकेतील वेशभूषेत नारायण राजहंस (इ.स. १९२४)
| उपाख्य =
| टोपणनावे = बालगंधर्व
| जन्म_दिनांक = [[जून २६]], [[इ.स. १८८८]]
| जन्म_स्थान = नागठाणे (सांगली) , [[महाराष्ट्र]], [[भारत]]
| मृत्यू_दिनांक = [[इ.स. १९६७]]
| मृत्यू_स्थान =
| मृत्यू_कारण =
| धर्म =
| वांशिकत्व =
| नागरिकत्व =[[भारत|भारतीय]]
| मूळ_गाव = नागठाणे (सांगली)
| देश = {{ध्वज|भारत}}
| भाषा = [[मराठी]]
| आई =अन्नपूर्णाबाई श्रीपाद राजहंस
| वडील = श्रीपाद कृष्णाजी राजहंस
| जोडीदार = गोहरबाई कर्नाटकी
| अपत्ये =
| नातेवाईक =
| शिक्षण =
| प्रशिक्षण संस्था =
| गुरू =
| संगीत प्रकार = [[हिंदुस्थानी शास्त्रीय गायन]]
| घराणे = कुलकर्णी
| कार्य =
| पेशा = गायकी, अभिनय, गायन (संगीत नाटके)
| कार्य संस्था =
| विशेष कार्य =
| कार्यकाळ = [[इ.स. १९०५]] - [[इ.स. १९५५]]
| विशेष उपाधी = बालगंधर्व
| गौरव =
| पुरस्कार = [[पद्मभूषण]], संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार
| संकीर्ण =
| तळटिप =
| स्वाक्षरी =
| संकेतस्थळ =
|पत्नी=लक्ष्मीबाई नारायण राजहंस}}

'''नारायण श्रीपाद राजहंस''', ऊर्फ '''बालगंधर्व''' (जन्म : नागठाणे (सांगली), [[महाराष्ट्र]], २६ जून १८८८; - पुणे, १५ जुलै १९६७) या नावाने अधिक लोकप्रिय असलेले विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीच्या काळातील [[मराठी रंगभूमी]]वरील [[अभिनेता]], [[गायक]] आणि [[नाट्य]]निर्माते होते. रंगभूमीवर स्त्रिया अभिनय करीत नसतानाच्या काळात आपल्या हुबेहूब रंगवलेल्या [[स्त्री]]-भूमिकांमुळे बालगंधर्वांनी मोठी लोकप्रियता मिळवली. नाट्यगीतांसह ख्याल, [[ठुमरी]], [[गझल]], [[दादरा]], भक्तिगीते यांसारख्या गायन प्रकारांवरही त्यांचे विलक्षण प्रभुत्व होते.<ref>{{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/8183293.cms | title = तो 'राजहंस' एक! | लेखक = सौमित्र पोटे | प्रकाशक = [[महाराष्ट्र टाइम्स]] | दिनांक = ७ [[मे]], [[इ.स. २०११]] | भाषा = [[मराठी]] }}</ref>

== कारकीर्द ==
बालगंधर्व हे [[भास्करबुवा बखले]] यांचे शिष्य आणि [[कृष्णराव फुलंब्रीकर|मास्तर कृष्णरावांचे]] [[गुरू]]बंधू होत. कारकिर्दीच्या सुरुवातीच्या काळात त्यांचे गाणे ऐकून [[बाळ गंगाधर टिळक|बाळ गंगाधर टिळकांनी]] त्यांना बालगंधर्व ही पदवी बहाल केली. पुढे ते त्याच नावाने लोकप्रिय झाले.<ref>{{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://www.hinduonnet.com/2001/04/06/stories/0206000p.htm | title = ''डॉक्युमेंटिंग अ फरगॉटन लीजंड'' (''गतस्मृतीत गेलेल्या कलावंताविषयी दस्तऐवजीकरण'') | प्रकाशक = [[द हिंदू]] | दिनांक = ६ [[एप्रिल]], [[इ.स. २००१]] | भाषा = [[इंग्लिश]] }}</ref>

बालगंधर्वांची रंगभूमीवरील आपली कारकीर्द [[किर्लोस्कर संगीत मंडळी]] या नाट्यसंस्थेत [[इ.स. १९०५]] साली आरंभली. मात्र तिचे एक भागीदार [[नानासाहेब जोगळेकर]] यांच्या [[इ.स. १९११]] मध्ये निधनानंतर संस्थेत वाद झाले. परिणामी [[इ.स. १९१३]] मध्ये बालगंधर्वांनी, [[गणेश गोविंद]] (गणपतराव) बोडस आणि [[गोविंदराव टेंबे]] यांच्यासह ती संस्था सोडली आणि गंधर्व [[संगीत]] मंडळीची स्थापना केली. मात्र [[इ.स. १९२१]] मध्ये कर्जात अडकलेल्या या नव्या कंपनीचे नारायणराव राजहंस उर्फ बालगंधर्व हे एकमेव मालक होते. त्यानंतर त्यांच्या नाटकांनी मिळवलेल्या लोकप्रियतेच्या जोरावर त्यापुढच्या सात वर्षांत कंपनीने सर्व देणी फेडली. मात्र त्यापुढच्या काळात या संस्थेची आर्थिक स्थिती चढउताराचीच राहिली. नाटकाच्या प्रॉपर्टीसह अनेक गोष्टींमध्ये दर्जा आणि अस्सलपणा राखण्याचा बालगंधर्वांचा आग्रह हेही त्याचे एक कारण सांगितले जाते.

पुढे [[प्रभात फिल्म कंपनी|प्रभात फिल्म कंपनीसाठी]] बालगंधर्वांनी ‘धर्मात्मा’ चित्रपटात [[एकनाथ|संत एकनाथांची]] भूमिकाही केली.

बालगंधर्वानी आपल्या भूमिका साकारून [[संगीत नाटक]] आणि नाट्यसंगीत हे कलाप्रकार मध्यमवर्गीय महाराष्ट्रीय कुटुंबांमध्ये लोकप्रिय केले. नाटककार [[बळवंत पांडुरंग किर्लोस्कर|अण्णासाहेब किर्लोस्कर]], [[गोविंद बल्लाळ देवल]], [[श्रीपाद कृष्ण कोल्हटकर]], [[कृष्णाजी प्रभाकर खाडिलकर|काकासाहेब खाडिलकर]], [[राम गणेश गडकरी]] आणि वसंत शांताराम देसाई प्रभृतींनी लिहिलेली अनेक संगीत नाटके बालगंधर्वांनी केली.

भाऊराव कोल्हटकरांच्या [[इ.स. १९०१]] मधील निधनानंतर जेंव्हा संगीत नाटक परंपरेला उतरती कळा आली, त्यानंतर बालगंधर्वांनी या परंपरेत मोलाची भर घालत ती पुढे नेण्याचे महत्त्वाचे कार्य केले. [[इ.स. १९२९]] सालच्या ४२ व्या [[मराठी नाट्यसंमेलन|मराठी नाट्य संमेलनाचे]] अध्यक्षपदही त्यांनी भूषविले होते.

स्त्री भूमिकांसाठी महिला कलाकारांची गरज निर्माण झाल्यानंतर एप्रिल [[इ.स. १९३८]] मध्ये [[गोहर कर्नाटकी]] यांचा गंधर्व नाटक मंडळीत समावेश झाला. [[इ.स. १९६७]]मध्ये बालगंधर्वांच्या मृत्यू झाला. गोहरबाईंनी त्यानंतर कंपनीचा कारभार सांभाळण्यातही सहभाग दिला. इ.स. १९५१मध्ये नारायणरावांनी गोहरबाईंशी कायदेशीर विवाह केला.

त्यांनी [[संगीत सौभद्र]], [[संगीत मृच्छकटिक]], [[संगीत शाकुंतल]], [[संगीत मानापमान]], [[संगीत संशयकल्लोळ]], [[संगीत शारदा]], [[संगीत मूकनायक]], [[संगीत स्वयंवर (नाटक)]], [[संगीत विद्याहरण]], संगीत [[एकच प्याला]], संगीत कान्होपात्रासह एकूण २५ विविध नाटकांत भूमिका केल्या. त्यांची [[संगीत शाकुंतल]] नाटकातील ‘शकुंतला’ व मानापमान नाटकातील ‘भामिनी’ या भूमिकांमुळे एक प्रतिभावंत कलाकार म्हणून त्यांचे नाव सर्वत्र झाले. इ.स. १९५५ रोजी त्यांनी [[एकच प्याला]] नाटकात साकार केलेली सिंधू ही त्यांची शेवटची भूमिका ठरली. त्यानंतर त्यांनी रंगभूमीवरून निवृत्ती घेतली. बालगंधर्वाच्या रंगभूमीवरल्या कारकिर्दीला पंचवीस वर्षे पूर्ण झाल्याबद्दल ‘रत्नाकर’ मासिकाने १९३१ मधल्या जुलैचा अंक ‘गंधर्व अंक’ काढला होता. त्यानिमित्ताने ‘बालगंधर्वाची सर्वोत्कृष्ट भूमिका कोणती?’ असा प्रश्न वाचकांना विचारून सर्वेक्षण केले होते. तेव्हा वाचकांनी त्यांच्या ‘एकच प्याला’मधल्या सिंधूला सर्वाधिक पसंती दिली होती.<ref name="loks_‘एकच">{{Cite websantosh | title = ‘एकच प्याला’.. शंभर वर्षांचा! | अनुवादित title = | लेखक = आशुतोष पोतदार | काम = Loksatta | दिनांक = 4 मार्च 2018 | ॲक्सेसदिनांक = 14-03-2018 | दुवा = https://www.loksatta.com/lekha-news/hundred-years-of-ekach-pyala-marathi-sangeet-natak-1639528/ | भाषा = Marathi | अवतरण = }}</ref>

== निधन ==
१५ जुलै १९६७ रोजी वृद्धापकाळामुळे व दीर्घ [[आजार]]ाने बालगंधर्वांचे निधन झाले.

== वारसा ==
इ.स. १९६८ साली पुणे महापालिकेने [[बालगंधर्व रंगमंदिर, पुणे|बालगंधर्व रंगमंदिर]] हे नाट्यगृह त्यांचे स्मृतिमंदिर तयार केले. ज्येष्ठ साहित्यिक [[पु. ल. देशपांडे]] यांनी यात पुढाकार घेतला होता, तर त्याचे उद्‌घाटन [[प्रल्हाद केशव अत्रे|आचार्य अत्रे]] यांनी केले. खुद्द बालगंधर्व हयात असताना त्यांच्या हस्ते जिमखान्यावर या वास्तूसाठी भूमिपूजन झाले होते.<ref>{{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/msid-3153134,prtpage-1.cms | title = बालगंधर्व परिवार साजरा करणार मनोरंजनाची चार दशके | प्रकाशक = महाराष्ट्र टाइम्स | दिनांक = २२ जून, इ.स. २००८ | भाषा = मराठी }}</ref>

== बालगंधर्वांची चरित्रे आणि त्यांच्याविषयीची अन्य पुस्तके ==
* {{स्रोत पुस्तक | दुवा = http://books.google.com/books?id=X55UcgAACAAJ&dq=Bal+Gandharva&hl=en&ei=RQ_FTbDDK8KIrAfFram3BA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCkQ6AEwAA | title
* ''बालगंधर्व: द नॉनपॅरेल थेस्पियन'' | लेखक = मोहन नाडकर्णी | प्रकाशक = नॅशनल बुक ट्रस्ट | वर्ष = इ.स. २००२ | पृष्ठे = ७७ | भाषा = इंग्लिश }}
* असा बालगंधर्व (कादंबरी, लेखक [[अभिराम भडकमकर]]). या पुस्तकाला ‘महाराष्ट्र साहित्य परिषदे’चा [[ह.ना. आपटे]] पुरस्कार मिळाला आहे. (२०१२) : [[गोरख थोरात]] यांनी या कादंबरीचा हिंदी अनुवाद केला आहे.
* असा हा राजहंस (लेखक व्यंकटेश श्रीपाद राजहंस( (२०१७)
* तो एक राजहंस (संगीत नाटक, लेखक - [[अनंत ओगले]], सहलेखक - आकाश भडसावळे)
* गंधर्वगाथा (लेखक : [[भा. द. खेर]])
* बालगंधर्व यांचे चरित्र (लेखक : बापूकाका राजहंस)
* बालगंधर्व व्यक्ती आणि कला (लेखक - [[वसंत शांताराम देसाई]])
* बालगंधर्व - व्यक्ती आणि कार्य (लेखिका : [[मोहिनी वर्दे]])
* मी पाहिलेले बालगंधर्व (लेखक : [[बबनराव नावडीकर]])
* Balgandharva and the Marathi theatre (इंग्रजी, लेखक : ज्ञानेश्वर नाडकर्णी)
* Bal Gandharva: The Nonparallel Thespian (इंग्रजी, लेखक मोहन नाडकर्णी)

==स्मृतिस्थळे==
* भिलवडी -नागठाणे (तालुका पलूस) या बालगंधर्वांच्या जन्मस्थानी येथील बालगंधर्व स्मारक समितीतर्फे एक स्मारक उभे केले जात आहे.
* [[पुणे]] शहरात ’बालगंधर्व रंगमंदिर’ नावाचे एक नाट्यगृह आहे.
* नागठाणे गावात, तासगाव जीवन विकास संस्थेचे ’नारायणराव राजहंस उर्फ बालगंधर्व विद्यालय’ आहे.

== चित्रपट ==
* बालगंधर्वांच्या जीवनावर श्रीमती [[हेमंती बॅनर्जी]] यांनी माहितीपट बनवलेला होता. या माहितीपटास इ.स. २००२ साली राष्ट्रीय पुरस्कार मिळाला.<ref>{{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://www.telegraphindia.com/1021113/asp/calcutta/story_1381093.asp | title = ''बिहाइंड द कॅमेरा, बाय चॉइस'' (''कॅमेऱ्यामागे, स्वेच्छेने'') | प्रकाशक = [[द टेलिग्राफ]] | दिनांक = १३ नोव्हेंबर, इ.स. २००२ | भाषा = मराठी }}</ref>
* बालगंधर्वांच्या जीवनप्रवासावर [[नितिन चंद्रकांत देसाई]] यांनी ' [[बालगंधर्व (चित्रपट)|बालगंधर्व]] ' या चित्रपटाची निर्मिती [[इ.स. २०११]] साली केली. या बालगंधर्वांची भूमिका अभिनेते [[सुबोध भावे]] यांनी साकारली होती.

== पुरस्कार ==
* बालगंधर्वांचा इ.स. १९५५ साली [[संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार|संगीत नाटक अकादमीने राष्ट्रपती पदक]] देऊन सन्मान केला.
* भारत सरकारने बालगंधर्वाना इ.स. १९६४ साली [[पद्मभूषण]] ह्या पुरस्काराने गौरविले.<ref>{{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://www.indianetzone.com/40/1964_padma_bhushan_awardees.htm | title = ''१९६४ पद्मभूषण अवॉर्डीज'' (''इ.स. १९६४ पद्मभूषण पुरस्कारविजेते'') | भाषा = इंग्लिश }}</ref>
* [[विष्णूदास भावे]] यांच्या स्मृतिप्रीत्यर्थ सांगलीची अखिल भारतीय नाट्य विद्यामंदिर समिती ही इसवी सनाच्या १९६० सालापासून '''विष्णूदास भावे''' [[पुरस्कार]] देत आली आहे. [[बालगंधर्व]] यांना हा [[पुरस्कार]] मिळाला होता.

==बालगंधर्व यांच्या नावाने दिले जाणारे पुरस्कार==
* [[पुणे महानगरपालिका|पुणे महानगरपालिकेतर्फे]] इ.स. २०११ सालापासून दिले जाणारे बालगंधर्व (मुख्य) पुरस्कार आणि बालगंधर्व सहपुरस्कार
* ’बालगंधर्व रसिक मंडळा’तर्फे दिला जाणारा बालगंधर्व गुणगौरव पुरस्कार
* नागठाणेच्या बालगंधर्व समितीतर्फे दरवर्षी नाट्यअभिनय किंवा संगीत क्षेत्रात उल्लेखनीय कार्य करणाऱ्या कलावंताला इ.स. २०१० सालापासून बालगंधर्व पुरस्कार व युवा बालगंधर्व पुरस्कार दिले जातात.
* बालगंधर्व परिवारातर्फे दरवर्षी एका नाट्यकलावंताला बालगंधर्व ‘जीवनगौरव पुरस्कार’ आणि सुमारे २५ रंगकर्मींना अन्य बालगंधर्व पुरस्कार दिले जातात.

== संदर्भ व नोंदी ==
{{संदर्भयादी|2}}

== बाह्य दुवे ==
* [http://www.aathavanitli-gani.com/Swar/Balgandharva 'आठवणीतली गाणी.कॉम'' या संकेतस्थळावर बालगंधर्व यांनी गायलेली गाणी]

{{मराठी संगीत रंगभूमी}}
{{हिंदुस्तानी संगीत}}
{{संगीतातील अपूर्ण लेख}}
{{DEFAULTSORT:राजहंस,नारायण श्रीपाद}}
[[वर्ग:इ.स. १८८८ मधील जन्म]]
[[वर्ग:इ.स. १९६७ मधील मृत्यू]]
[[वर्ग:पद्मभूषण पुरस्कारविजेते]]
[[वर्ग:भारतीय शास्त्रीय गायक]]
[[वर्ग:मराठी अभिनेते]]
[[वर्ग:मराठी गायक]]
[[वर्ग:मराठी नाट्यअभिनेते]]
[[वर्ग:मराठी संगीतकार]]
[[वर्ग:मराठी नाटककार]]
[[वर्ग:मराठी चित्रपट अभिनेते]]
[[वर्ग:संगीत नाटक अकादमी पुरस्कारविजेते]]
[[वर्ग:मराठी पार्श्वगायक]]
[[वर्ग:पोस्टाचे तिकीट असलेल्या व्यक्ती]]

नारायण श्रीपाद राजहंस - आवृत्ती इतिहास

ImportMaster: robot: Import pages using विशेष:आयात