ImportMaster: robot: Import pages using विशेष:आयात

2022-05-01T17:34:43Z

नवीन पृष्ठ

{{गल्लत|नालंदा आंतरराष्ट्रीय विद्यापीठ}}
[[चित्र:Nalanda University India ruins.jpg|right|thumb|300px|नालंदा विश्वविद्यालयाचे भग्नावशेष]]
{{Location map |बिहार
|label = नालंदा विश्वविद्यालय
|caption = नालंदा विश्वविद्यालयाचे बिहारच्या नकाशावरील स्थान
|lat_deg = 25 |lat_min = 08 |lat_sec = 12 |lon_deg = 85 |lon_min = 26 |lon_sec = 38 }}
[[चित्र:Nalanda seal.jpg|right|thumb|150px|नालंदा येथील भारतीय पुरातत्त्व खात्याच्या संग्रहालयात असलेली ''नालंदा विश्वविद्यालयाची मुद्रा'']]
'''नालंदा विश्वविद्यालय''' हे [[बिहार]]मधील [[नालंदा]] येथे असलेले [[भारत|भारतातील]] व जगातील सर्वश्रेष्ठ [[बौद्ध]] शिक्षणकेंद्र होते<ref>{{स्रोत पुस्तक | पहिलेनाव = हार्टमुट | आडनाव = स्कार्फे | title = एज्युकेशन इन एन्शन्ट इंडिया | भाषा = इंग्रजी | प्रकाशक = | वर्ष = इ.स. २००२ | आयएसबीएन = ९७८-९००४१२५५६८ | दुवा = http://books.google.co.uk/books?id=7s19sZFRxCUC&printsec=frontcover&dq=Education+in+Ancient+India#v=onepage&q=nalanda&f=false | संदर्भ = | अ‍ॅक्सेसदिनांक = १७ डिसेंबर, इ.स. २०११ }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा =http://www.nytimes.com/2006/12/09/opinion/09garten.html?scp=1&sq=Nalanda&st=cse | title = रिअली ओल्ड स्कूल | लेखक = जेफ्री गार्टेन | भाषा = इंग्रजी | वर्ष = इ.स. २००६ | महिना = डिसेंबर | दिनांक = ९ डिसेंबर, इ.स. २००६ | प्रकाशक = न्यूयॉर्क टाइम्स | अ‍ॅक्सेसदिनांक = १७ डिसेंबर, इ.स. २०११ }}</ref>.jay hind

== पार्श्वभूमी ==
नालंदा हे शहर आजच्या बिहारमध्ये [[पटना|पाटण्यापासून]] ४० किलोमीटर अंतरावर असून तेथेच विश्वविद्यालयाची वास्तू होती. सद्यस्थितीत तिचे भग्नावशेष शिल्लक आहेत. गुप्त सम्राट [[समुद्रगुप्त]] व [[पहिला कुमारगुप्त]] यांच्या पुढाकाराने ([[इ.स. ३७०]] ते [[इ.स. ४५५]]) या काळादरम्यान विश्वविद्यालयाची स्थापना झाली होती. [[हर्षवर्धन|सम्राट हर्षाच्या]] काळात हे विश्वविद्यालय भरभराटीला आलेले होते. प्रारंभी या विश्वविद्यालयाचे नाव ''नलविहार'' असे होते. सम्राट हर्षवर्धनाने शंभर खेडी विश्वविद्यालयाच्या खर्चासाठी दान दिलेली होती. या खेड्यातील लोक विश्वविद्यालयाला अन्न, वस्त्र व दैनंदिन गरजेच्या वस्तू पुरवीत.

== परिसर ==
विश्वविद्यालयाचा परिसर अनेक चौरसमैल क्षेत्रफळाचा होता. येथे भव्य अशा इमारती होत्या. तीनशे खोल्यांचे वसतीगृह, ऐंशी सभागृहे, शंभर अध्यापन कक्ष आणि [[ग्रह|ग्रहताऱ्यांच्या]] [[खगोलशास्त्र|खगोलशास्त्रीय]] अभ्यासासाठी उंच मनोरे होते. विश्वविद्यालयाच्या परिसरात बागा, उपवने, [[तलाव]], रस्ते होते.

== ग्रंथालय ==
नालंदा विश्वविद्यालयात अनेकमजली भव्य ''धर्ममायायोग'' नावाचे [[ग्रंथालय]] होते. ग्रंथालयाच्या तीन उपविभागांना रत्नोदधी, रत्नसागर, आणि रत्नरंजक अशी नावे होती<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा = http://www.snowlionpub.com/pages/N72_13.html | title = द तिबेटन तंजुर:हिस्टॉरिक ट्रान्सलेशन इंटिटेटीव्ह | भाषा = इंग्रजी }}</ref>. त्यात हजारो हस्तलिखिते व [[पुस्तक|ग्रंथ]] होते.

== अध्ययन ==
विश्वविद्यालयात १०००० विद्यार्थी शिक्षण घेत होते, त्यांतले ३००० तर विश्वविद्यालयाच्या वसतीगृहात रहात होते. विश्वविद्यालयात शिक्षण घेणाऱ्यांत [[चीन]],कोरिया व [[तिबेट]] येथील विद्यार्थ्यांचा समावेश होता. प्रवेश देण्यासाठी कठीण अशी द्वारपरीक्षा घेतली जात असे. अभ्यासक्रमात [[हीनयान]] व [[महायान]] पंथाच्या तत्त्वज्ञानाबरोबरच [[वेद|वेदाध्ययन]], [[अध्यात्म]], [[व्याकरण]], हेतुविद्या, [[आयुर्वेद]], सांख्यदर्शन, धर्मशास्त्रे, [[ज्योतिष]], व [[पाणिनी]]सूत्रे या विषयांचा समावेश होता. बौद्ध व पाणिनीच्या सूत्रसंग्रह अभ्यासाला विशेष महत्त्व होते. शीलभद्र हे विश्वविद्यालयाचे मुख्य आचार्य (कुलगुरू) होते आणि धर्मपाल, जिनमित्र, प्रभामित्र व चंद्रपाल, शांतरक्षित, आतिश, आर्यदेव, ज्ञानचंद्र व वसुबंधू आदी विविध विषयातील तज्‍ज्ञ आचार्य अध्यापनाचे कार्य करीत होते. विश्वविद्यालयात एकूण १५७० अध्यापक होते. विश्वविद्यालयाच्या विविध सभागृहांत रात्रंदिवस वादविवाद, परिसंवाद, प्रश्नोत्तरे व चर्चासत्रे चालत.

==अस्त==
[[इ.स. ११९३]] साली बख्तियार खिलजी या [[तुर्की]] आक्रमकाने नालंदा नगरावर आक्रमण करून ही नगरी पूर्णपणे उध्वस्त केली आणि नालंदा विश्वविद्यालयही जाळून टाकले <ref>{{स्रोत पुस्तक | पहिलेनाव = डेव्हिड | आडनाव = स्कॉट | title = बुद्धिझम अँड इस्लाम:पास्ट टु प्रेझेंट एनकाऊंटर्स अँड इंटरफेथ लेसन्स | भाषा = इंग्रजी | प्रकाशक = न्यूमन | वर्ष = इ.स. १९९५ | आयएसबीएन = | दुवा = http://www.ingentaconnect.com/content/brill/num/1995/00000042/00000002/art00003?token=00641bd577611638fc272752d455e4e2663433b393f6a3340257d7241255e437a63736a6f576b41213b666a245c235b60096 | संदर्भ = | अ‍ॅक्सेसदिनांक = १७ डिसेंबर, इ.स. २०११ }}</ref>. विश्वविद्यालयाचे ग्रंथालय तर कित्येक महिने जळत होते. चाग लुत्सावा या तिबेटी माणसाने ज्यावेळी [[इ.स. १२३५]]ला या ठिकाणी भेट दिली त्यावेळी जिथे १०००० विद्यार्थी व शेकडो आचार्य अध्ययन-अध्यापन करत होते. तिथे त्याला ९० वर्षाचे वयोवृद्ध आचार्य राहुल श्रीभद्र हे फक्त ७० विद्यार्थ्यांच्या तुकडीला अध्यापन करताना आढळले.<ref>{{स्रोत पुस्तक | पहिलेनाव = अलेक्झांडर | आडनाव = बेरझिन | title = द हिस्टॉरिकल इंटरअ‍ॅक्शन बिट्विन द बुद्धिस्ट अँड इस्लामिक कल्चर्स बिफोर द मोंगल एंपायर | भाषा = इंग्रजी | प्रकाशक = | वर्ष = इ.स. १९९६ | आयएसबीएन = | दुवा = http://www.berzinarchives.com/web/x/pdf/?type=pdf&book=true&path=/web/x/prn/p.html_2124837990.html&__locale=en | फॉरमॅट = पी.डी.एफ. | संदर्भ = | अ‍ॅक्सेसदिनांक = १७ डिसेंबर, इ.स. २०११ }}</ref>.

==मागोवा==
* ज्या ठिकाणी नालंदा विश्वविद्यालयाचे अवशेष आहेत त्याच्याच जवळच्या परिसरात नव्याने [[नालंदा आंतरराष्ट्रीय विद्यापीठ]] निर्मितीच्या हालचाली चालू आहेत. त्यासाठीचा ''नालंदा विद्यापीठ अधिनियम २०१०'' <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा =http://www.prsindia.org/uploads/media/Nalanda/Nalanda%20University%20Bill%202010.pdf | title = नालंदा विद्यापीठ अधिनियम २०१० | भाषा = इंग्रजी | अ‍ॅक्सेसदिनांक = १८ डिसेंबर, इ.स. २०११ }}</ref> हा २१ ऑगस्ट, इ.स. २०१० रोजी [[भारतीय संसद|भारतीय संसदेच्या]] [[राज्यसभा|राज्यसभेने]] तर २६ ऑगस्ट, इ.स. २०१० रोजी भारतीय संसदेच्या [[लोकसभा|लोकसभेने]] मंजूर केला. अधिनियम मंजूर झाल्यानंतर [[राष्ट्रपती|राष्ट्रपतींच्या]] संमतीसाठी तो २१ सप्टेंबर, इ.स. २०१०ला राष्ट्रपतींकडे पाठवण्यात आला <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा = http://lawmin.nic.in/ld/regionallanguages/THE%20NALANDA%20UNIVERSITY%20ACT,%202010%20%2839%20OF%202010%29.pdf | title = भारताचे राजपत्र | भाषा = इंग्रजी | अ‍ॅक्सेसदिनांक = १८ डिसेंबर, इ.स. २०११ }}</ref> व राष्ट्रपतींच्या मंजुरीनंतर २५ नोव्हेंबर, इ.स. २०१० पासून ''नालंदा विद्यापीठ कायदा २०१०'' अस्तित्वात आला.
* [[जपान]] आणि [[सिंगापूर]]च्या सरकारने या नवीन विद्यापीठासाठी संयुक्तपणे ४.५ अब्ज [[अमेरिकन डॉलर]]ची मदत देऊ केलेली आहे <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा = http://www.buddhistchannel.tv/index.php?id=8,3893,0,0,1,0 | title = नालंदा इंटरनॅशनल युनिव्हर्सिटी:अ ग्रेट इनिशियेटिव्ह | भाषा = इंग्रजी | अ‍ॅक्सेसदिनांक = १८ डिसेंबर, इ.स. २०११ }}</ref>.
* [[नोव्हेंबर १५]], [[इ.स. २०११]] रोजी चीनचे भारतातील राजदूत चांग यान यांनी १ अब्ज अमेरिकन डॉलरांचा धनादेश नवनिर्मित विद्यापीठात [[ग्रंथालय]] निर्मितीसाठी भारताकडे सुपूर्द केला <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा =http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-11-15/news/30401527_1_nalanda-university-revival-project-chinese-premier | title = चायना डोनेट्स १ मिलिअन डॉलर फॉर नालंदा युनिव्हर्सिटी रिव्हायव्हल | लेखक = पी.टी.आय. | भाषा = इंग्रजी | वर्ष = इ.स. २००६ | महिना = डिसेंबर | दिनांक = १५ नोव्हेंबर, इ.स. २०११ | प्रकाशक = द इकॉनॉमिक टाइम्स | अ‍ॅक्सेसदिनांक = १८ डिसेंबर, इ.स. २०११ }}</ref>.

==संदर्भ व नोंदी==
{{संदर्भयादी}}

{{विस्तार}}

[[वर्ग:बिहारचा इतिहास]]
[[वर्ग:बौद्ध धर्म]]
[[वर्ग:बिहारमधील विद्यापीठे]]
[[वर्ग:भारतातील प्राचीन विद्यापीठे]]

नालंदा विद्यापीठ - आवृत्ती इतिहास

ImportMaster: robot: Import pages using विशेष:आयात