ImportMaster: robot: Import pages using विशेष:आयात

2022-05-01T18:14:53Z

नवीन पृष्ठ

{{माहितीचौकट रेल्वे स्थानक
| नाव = '''पुणे'''
| स्थानिकनाव =
| स्थानिकभाषा =
| cta_header =
| प्रकार = '''[[मध्य रेल्वे]] स्थानक'''
| style =
| चित्र = Pune_railway_station_-_Entrance.jpg
| चित्ररुंदी =
| चित्रवर्णन = इमारत
| पत्ता = आगा खान रोड, [[पुणे]] - ४३१००१, [[पुणे जिल्हा]]
| उंची =
| मार्ग = [[मुंबई]]-[[चेन्नई]] मार्ग<br />पुणे-[[बंगळूर]] मार्ग
| जोडमार्ग =
| अंतर =
| इमारत =
| फलाट = ६
| विद्युतीकरण = होय
| उद्घाटन = २७ जुलै १९२५
| ADA =
| संकेत = PUNE
| मालकी = [[भारतीय रेल्वे मंत्रालय|रेल्वे मंत्रालय]], [[भारतीय रेल्वे]]
| चालक =
| विभाग = [[मध्य रेल्वे]]
| services = [[पुणे उपनगरी रेल्वे]]
| map_type = महाराष्ट्र
| map dot label = पुणे
| latd= 18 | latm= 31 | lats= 44 |latNS= N
| longd= 73 | longm= 52 | longs= 21 |longEW= E
}}
'''पुणे जंक्शन''' किंवा '''पुणे रेल्वे स्थानक''' हे [[पुणे]] शहरामधील [[रेल्वे स्थानक]] आहे. हे स्थानक पुणे शहराला भारतातील बहुतेक सर्व प्रमुख शहरांशी जोडते. '[[मुंबई]]-[[पुणे]]-[[सोलापूर]]-गुलबर्गामार्गे [[चेन्नई]]' आणि 'पुणे-[[मिरज]]-हुबळीमार्गे [[बंगळूर]]' हे दोन लोहमार्ग पुणे शहराशी जोडलेले आहेत. उपरोक्त दोन्ही लोहमार्गावरून जाणाऱ्या सर्व 'मेल-एक्स्प्रेस-जलद -संपर्काक्रांती' इत्यादी गाड्या पुणे स्थानकात थांबतात.

१९३० च्या दशकात सुरू झालेली 'पुणे-मुंबई डेक्कन क्वीन' ही तत्कालीन भारतातील सर्वांत वेगवान एक्स्प्रेस मानली जात असे, त्या काळी डेक्कन क्वीन 'पुणे-मुंबई' हे अंतर केवळ अडीच तासांत (सध्या साडेतीन तास) पूर्ण करत असे. या स्वातंत्र्यपूर्व काळापासून अव्याहत चालणाऱ्या वेगवान एक्स्प्रेसचा वाढदिवस प्रतिवर्षी १ जूनला या स्थानकात साजरा केला जातो.

आंतरराष्ट्रीय स्तराची स्थानके बनविण्यासाठी भारतातील ज्या प्रमुख स्थानकांची निवड झाली त्यात 'पुणे जंक्शन' समाविष्ट करण्यात आले आहे.

== इतिहास==
स्वातंत्र्यपूर्व काळात १८५३ मध्ये भारतात पहिली रेल्वे 'बोरीबंदर ते ठाणे' दरम्यान धावू लागली. तत्पश्चात ३ वर्षांत 'मुंबई-पुणे' लोहमार्ग बांधून पूर्ण झाला. १८८६ साली 'पुणे-मिरज' हाही लोहमार्ग बांधण्यात आला, मात्र तत्कालीन 'पुणे-मिरज' मार्ग मीटरगेज पद्धतीचा होता.

==महत्त्वाच्या गाड्यांची यादी==
===पुणे स्थानकामधून सुटणाऱ्या एक्सप्रेस गाड्या===
{| class="wikitable sortable"
|-
! गाडी क्रमांक !! नाव !! कधी
|-
| ०१६५५ / ०१६५६|| पुणे – [[जबलपूर रेल्वे स्थानक|जबलपूर]] एक्सप्रेस || मंगळ
|-
| ०२५११ / ०२५२२|| पुणे – [[कामाख्य रेल्वे स्थानक|कामाख्य]] एक्सप्रेस || गुरू
|-
| ०२५११ / ०२५२२|| पुणे – [[भुवनेश्वर रेल्वे स्थानक|भुवनेश्वर]] एक्सप्रेस || मंगळ
|-
| ११००७ / ११००८|| [[डेक्कन एक्सप्रेस]] || रोज
|-
| ११००९ / ११०१०|| [[सिंहगड एक्सप्रेस]] || रोज
|-
| ११०२५ / ११०२६|| पुणे – [[भुसावळ रेल्वे स्थानक|भुसावळ]] एक्सप्रेस || रोज
|-
| ११०३३ / ११०३४|| पुणे – [[दरभंगा]] ज्ञानगंगा एक्सप्रेस || बुध
|-
| ११०३७ / ११०३८|| पुणे – [[गोरखपूर]] एक्सप्रेस || गुरू
|-
| ११०७७ / ११०७८|| पुणे – [[जम्मू तावी रेल्वे स्थानक|जम्मू तावी]] [[झेलम एक्सप्रेस]] || रोज
|-
| ११०८७ / ११०८८|| पुणे – [[वेरावळ]] एक्सप्रेस || गुरू
|-
| ११०८९ / ११०९०|| पुणे – भगत की कोठी एक्सप्रेस || रवि
|-
| ११०९१ / ११०९२|| पुणे – [[भुज]] एक्सप्रेस || सोम
|-
| ११०९५ / ११०९६|| [[अहिंसा एक्सप्रेस]] || बुध
|-
| ११०९७ / ११०९८|| पुणे – [[एर्नानुलम]] [[पूर्णा एक्सप्रेस]] ([[मिरज रेल्वे स्थानक|मिरज]]मार्गे) || शनि
|-
| १११०१ / १११०२|| पुणे – [[ग्वाल्हेर]] एक्सप्रेस || सोम
|-
| ११४०५ / ११४०६|| पुणे – [[अमरावती रेल्वे स्थानक|अमरावती]] एक्सप्रेस || रवि, शुक्र
|-
| ११४०७ / ११४०८|| पुणे – [[लखनौ]] एक्सप्रेस || मंगळ
|-
| १२०२५ / १२०२६|| पुणे – [[सिकंदराबाद रेल्वे स्थानक|सिकंदराबाद]] [[पुणे सिकंदराबाद शताब्दी एक्सप्रेस|शताब्दी एक्सप्रेस]] || मंगळखेरीज रोज
|-
| १२१०३ / १२१०४|| पुणे – [[लखनौ]] एक्सप्रेस || शुक्र
|-
| १२११३ / १२११४|| [[पुणे नागपूर गरीब रथ एक्सप्रेस]] || सोम, बुध, शनि
|-
| १२१२३ / १२१२४|| [[डेक्कन क्वीन]] || रोज
|-
| १२१२५ / १२१२६|| [[प्रगती एक्सप्रेस]] || रोज
|-
| १२१२७ / १२१२८|| [[मुंबई पुणे इंटरसिटी एक्सप्रेस]] || रोज
|-
| १२१२९ / १२१३०|| [[आझाद हिंद एक्सप्रेस]] || रोज
|-
| १२१३५ / १२१३६|| पुणे – [[नागपूर रेल्वे स्थानक|नागपूर]] एक्सप्रेस || रवि, मंगळ, गुरू
|-
| १२१४९ / १२१५०|| पुणे – [[पाटणा रेल्वे स्थानक|पाटणा]] एक्सप्रेस || रोज
|-
| १२१५७ / १२१५८|| [[हुतात्मा एक्सप्रेस]] || रोज
|-
| १२१६९ / १२१७०|| [[पुणे सोलापूर इंटरसिटी एक्सप्रेस]] || रोज
|-
| १२२२१ / १२२२२|| पुणे – [[हावडा रेल्वे स्थानक|हावडा]] [[दुरंतो एक्सप्रेस]] || सोम, शनि
|-
| १२२६३ / १२२६४|| पुणे – [[हजरत निजामुद्दीन रेल्वे स्थानक|हजरत निजामुद्दीन]] [[दुरंतो एक्सप्रेस]] || मंगळ, शुक्र
|-
| १२२९७ / १२२९८|| पुणे – [[अहमदाबाद रेल्वे स्थानक|अहमदाबाद]] [[दुरंतो एक्सप्रेस]] || सोम, गुरू, शनि
|-
| १२७२९ / १२७३०|| पुणे – [[नांदेड रेल्वे स्थानक|नांदेड]] एक्सप्रेस ([[मनमाड रेल्वे स्थानक|मनमाड]]मार्गे) || सोम, बुध
|-
| १२८४९ / १२८५०|| पुणे – [[बिलासपूर]] एक्सप्रेस || शुक्र
|-
| १२९३९ / १२९४०|| पुणे – [[जयपूर रेल्वे स्थानक|जयपूर]] एक्सप्रेस || रवि, बुध
|-
| १५०२९ / १५०३०|| पुणे – [[गोरखपूर]] एक्सप्रेस || शनि
|-
| १७०१३ / १७०१४|| पुणे – [[हैदराबाद रेल्वे स्थानक|हैदराबाद]] एक्सप्रेस || सोम, बुध, शनि
|-
| १७६१३ / १७६१४|| पुणे – [[नांदेड रेल्वे स्थानक|नांदेड]] एक्सप्रेस ([[लातूर रेल्वे स्थानक|लातूर]]मार्गे) || मंगळ, गुरू, शनि
|-
| १९३११ / १९३१२|| [[पुणे−इंदूर एक्सप्रेस]] || रवि, बुध खेरीज रोज
|-
| २२१०५ / २२१०६|| [[इंद्रायणी एक्सप्रेस]] || रोज
|-
| २२१३१ / २२१३२|| ज्ञानगंगा एक्सप्रेस || सोम
|-
| २२१४९ / २२१५०|| [[पूर्णा एक्सप्रेस]] ([[पनवेल रेल्वे स्थानक|पनवेल]]मार्गे) || रवि, बुध
|-
| २२८४५ / २२८४६|| पुणे – [[रांची]] एक्सप्रेस || रवि, बुध
|-
| २२८८१ / २२८८२|| पुणे – [[भुवनेश्वर]] एक्सप्रेस || गुरू
|}

ह्याव्यतिरिक्त [[मुंबई]]हून [[कोल्हापूर]], [[लातूर]], [[सोलापूर]], [[हैदराबाद]], [[बंगळूर]], [[चेन्नई]], [[नागरकोविल]], [[भुवनेश्वर]], [[कोइंबतूर]] या ठिकाणी जाणा-या सर्व रेल्वे-एक्स्प्रेस पुणे स्थानकात थांबतात. [[दिल्ली]]हून [[बंगळूर|बंगळुराला]] जाणारी [[कर्नाटक संपर्क क्रांती एक्सप्रेस]] ही गाडी पुण्याला थांबते.

महाराष्ट्रातील पर्यटनाभिमुख गाडी [[डेक्कन ओडिसी]] हिच्या मार्गावरही पुणे हे एक ठिकाण आहे.

===पुणे स्थानकातून सुटणाऱ्या उपनगरीय रेल्वे===
पुणे स्थानकातून तळेगाव आणि [[लोणावळा रेल्वे स्थानक|लोणावळा]] या ठिकाणी [[पुणे उपनगरी रेल्वे|उपनगरी लोकल्स]] सुटतात. सध्या दिवसभरात १९ लोकल लोणावळ्याला आणि २ लोकल तळेगावला सुटतात. सर्व लोकल 'विद्युत मोटर'वर चालणा-या आणि १२ डब्यांच्या आहेत.

== समस्या आणि आव्हान ==

[[पुणे]] हे देशातील सातव्या क्रमांकाचे महानगर असून मागील दोन दशकांत पुण्याच्या लोकसंख्येत लक्षणीय वाढ झाली आहे. वाढत्या लोकसंख्येबरोबर पुण्याच्या रेल्वे स्थानकावरही काही समस्या आणि आव्हाने निर्माण झाली आहेत.

== प्रमुख समस्या ==

१] एककेंद्रित गर्दी :- वाढत्या गर्दीचे विभाजन करण्याच्या हेतूने प्रमुख महानगरांत दोन किंवा अधिक रेल्वे टर्मिनस बांधण्यात आली आहेत.
उदाहरण - दिल्लीत 'आनंद विहार', 'निजामुद्दीन', 'दिल्ली सराय रोहिल्ला', नवी दिल्ली' आणि 'जुनी दिल्ली' असे पाच टर्मिनस आहेत. मुंबईतसुद्धा ५ टर्मिनस आहेत. कलकत्ता येथे ३ तर बंगळूर, पटना आणि चेन्नई येथे २ टर्मिनस आहेत.

तथापि, पुण्यात अद्यापि 'पुणे जंक्शन' हे एकमेव टर्मिनस असल्याने या स्थानकावर ताण पडत आहे.

२] अस्वच्छता :- वाढत्या गर्दीचा परिणाम हा स्थानकातील 'स्वच्छता आणि सुव्यवस्था' राखण्यावर होत आहे.

३] अपुरे प्लॅटफाॅर्म :- पुणे जंक्शन स्थानकात सध्या ६ प्लॅटफाॅर्म आहेत. प्रचंड गर्दी आणि गाड्यांची संख्या यामुळे उपलब्ध प्लॅटफाॅर्मवर ताण येत आहे.

== प्रमुख आव्हाने ==

१] विस्तारीकरण : पुणे स्थानक मध्यवस्तीत असल्याने रेल्वे स्थानकाचे विस्तारीकरण हे एक आव्हान आहे.

२] सुरक्षा व्यवस्था : गर्दी वाढत असल्याने सुरक्षा व्यवस्था हेही आव्हान आहे.

३] जलद वाहतूक : मुंबई आणि पुणे ही महानगरे बंगळूर, दिल्ली, अहमदाबाद, हैदराबाद आणि चेन्नई या शहरांशी जलद गाड्यांनी जोडण्याची आवश्यकता आहे.
मात्र, 'दौंड-गुलबर्गा' या भागात अद्याप पूर्णतः विद्युतीकरण आणि दुपदरीकरण न झाल्याने सद्यस्थितीत दक्षिण भारताशी वेगवान गाड्या चालविताना आव्हान येत आहे.

४] गाड्यांची संख्या वाढविणे : उपलब्ध मार्गावर नवीन गाड्या सुरू करताना काही आव्हाने आहेत.
विशेषतः उपनगरी गाड्यांची संख्या वाढविण्याची मागणी आहे, मात्र स्वतंत्र लोकलसाठी लोहमार्ग नसल्याने हे एक आव्हान आहे.

== प्रमुख प्रस्ताव ==

पुणे रेल्वे स्थानकाच्या संदर्भात विविध विचारवंत आणि पुण्यातील प्रवासी संघटना यांनी पुढील प्रस्ताव ठेवले आहेत.

१] पुणे-[[संगमनेर]]-[[नाशिक रोड रेल्वे स्थानक|नाशिक]] रेल्वेमार्ग बांधणे (हा प्रस्ताव संमत झाला आहे)

२] [[कर्जत रेल्वे स्थानक|कर्जत]]-[[पनवेल रेल्वे स्थानक|पनवेल]] या मार्गाचा कार्यक्षम वापर करून पुणे शहर [[कोकण रेल्वे]]शी जोडणे.

३] पुणे-[[वांद्रे टर्मिनस]]-[[अहमदाबाद रेल्वे स्थानक|अहमदाबाद]] वेगवान बुलेट ट्रेन मार्ग (प्रस्ताव संमत झाला आहे)

४] पुण्याहून राजस्थानकडे नियमित गाडी चालू करणे.

५] उपनगरी लोकल्सची संख्या विशेषतः गर्दीच्या सायंकाळच्या वेळी वाढविणे.

६] पुणे-[[मुंबई सेंट्रल]] अशी गाडी सुरू करण्याची प्रवाशांची मागणी आहे.जेणेकरून [[छत्रपती शिवाजी टर्मिनस]] रेल्वेस्थानकावरील गर्दीचा ताण कमी होईल तसेच [[पश्चिम रेल्वे]] व [[मध्य रेल्वे]] जोडली जाईल व मुंबईच्या पश्चिम भागात जाण्यासाठी पुण्याहून थेट सेवा मिळेल.

७] लोणी काळभोर येथे नवीन रेल्वे टर्मिनस उभारणे जेणेकरून येथून जवळच होणाऱ्या विमानतळाशी वाहतूक जोडली जाईल. ह्या रेल्वे टर्मिनसला सर्वांचा लाडका थाळा [[महेंद्रसिंग धोनी]] ह्याचे नाव देण्याची मागणी आहे.

८] पुणे-[[मिरज रेल्वे स्थानक|मिरज]] रेल्वेमार्गाचे पूर्णपणे विद्युतीकरण आणि दुहेरीकरण करणे.

९]पुणे-[[नवी दिल्ली रेल्वे स्थानक|नवी दिल्ली]]-जुनी दिल्ली [[राजधानी एक्सप्रेस|राजधानी]] गाडी सुरू करणे.

१०]पुणे-[[सातारा रेल्वे स्थानक|सातारा]] उपनगरी सेवा सुरू करणे.

११]पुणे-[[छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस|मुंबई]] गाड्या हार्बर लाईन मार्गे सुरू करणे जेणेकरून नवी मुंबईला जाणार्या प्रवाशांची सोय होईल.

१२][[चर्चगेट रेल्वे स्थानक|चर्चगेट]]ला जाण्यासाठी खानपान कोच सहित गाडी सुरू करणे.

१३][[लोणावळा रेल्वे स्थानक|लोणावळा]] पर्यंत चौपदरी लोहमार्ग करणे जेणेकरून [[मुंबई उपनगरी रेल्वे]]च्या धरतीवर जलद उपनगरी गाड्या सुरू करता येतील आणि इतर एक्सप्रेस गाडयांकरिता विशेष मार्ग मिळेल.

१४]पुणे रेल्वे स्थानकावरील उपनगरी गाडयांचे विशेष टर्मिनस शिवाजीनगर(पुणे पश्चिम) व हडपसर(पुणे पूर्व) अशा रितीने बांधण्यात यावे जेणेकरून मुख्य पुणे रेल्वे स्थानकावरील ताण कमी होईल.

१५]पुण्याच्या पश्चिम भागात(बावधन,पाषाण,बाणेर) प्रस्तावित रिंग रोडला लागून नवीन लोहमार्ग टाकणे व कोथरुड येथे रेल्वे जंक्शन उभारणे.

१६]दर एक तासाला [[मुंबई पुणे मुंबई]] शटल सेवा सुरू करणे.

==शोभिवंत फलाट==
पुणे रेल्वे स्थानकावरील फलाट क्रमांक १ भिंत चारशे मीटर लांबीची आहे. या भिंतीवर मयुरेश्वर, भीमाशंकर, नान्नज आणि रेहेकुरी या अभयारण्यांतील जैवविविधता १०५ चित्रांच्या रूपात साकरण्यात आली आहे.

== हे सुद्धा पहा ==
* [[पुणे स्टेशन बस स्थानक]]

== बाह्य दुवे ==

*[http://wikimapia.org/1168709/Pune-Railway-Station-Central-Railway पुणे स्टेशन (विकमॅपीया).]
*[http://www.punehotels.org/pune-railway-station.html पुणे स्टेशनजवलील होटेले.]
*[http://www.deccan-odyssey-india.com/deccan-odyssey-introduction.html डेक्कन ओडीसी.]

{{पुणे}}

[[वर्ग:पुण्यामधील वाहतूक]]
[[वर्ग:पुणे जिल्ह्यामधील रेल्वे स्थानके]]
[[वर्ग:मध्य रेल्वे]]

पुणे रेल्वे स्थानक - आवृत्ती इतिहास

ImportMaster: robot: Import pages using विशेष:आयात