ImportMaster: robot: Import pages using विशेष:आयात

2022-05-01T17:43:36Z

नवीन पृष्ठ

{{विस्तार}}
{{बदल}}
{{माहितीचौकट हिंदू दैवत|नाव=|चित्र=A Bhudevi,.JPG|चित्र_रुंदी=|चित्र_title=|आधिपत्य=|नाव_मराठी_देवनागरी_लेखन=पृथ्वी|नाव_संस्कृत_देवनागरी_लेखन=|नाव_पाली_लेखन=|नाव_कन्नड_लेखन=|नाव_तमिळ_लेखन=|नाव_अन्य_लिपी=|नाव_अन्य_लिपी_लेखन=|निवासस्थान=पृथ्वीलोक,[[वैकुंठ]] ,द्युलोक|लोक=|वाहन=|शस्त्र=|वडील_नाव=|आई_नाव=|पती_नाव=[[विष्णू]] द्यौष्पिता (ऋग्वेद)|पत्नी_नाव=|अपत्ये=मंगल व नरकासुर|अन्य_नावे=भूमि वा भुमीदेवी , भुवनी, भुवनेश्वरी, भुवनेन्द्री, भुवीशा, अवनी, पृथ्वी, धरती, धात्री, धरणी, वसुधा, वसुंधरा|या_देवतेचे_अन्य_अवतार=|या_अवताराची_मुख्य_देवता=[[लक्ष्मी]]|मंत्र=ओम भूमाय नमः|नामोल्लेख_धार्मिक_साहित्य=ऋग्वेद,अथर्ववेद भूमि सूक्त,पैप्पलादसंहिता|मुख्य_तीर्थक्षेत्रे=|विशेष=|तळटिपा=}}[[चित्र:Ravi Varma-Lakshmi.jpg|इवलेसे|428x428अंश|लक्ष्मी]]
'''पृथ्वी''' ('''संस्कृत: पृथ्वी,पृथिवी [[आंतरराष्ट्रीय संस्कृत वर्णमाला लिप्यंतरण|IAST:]] pṛúthvī,Prithvi''' ''',इंग्रजी : Mother Earth,Gaia, Mother Nature,Pachamama''') ही वैदिक देवी आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://aryamantavya.in/muripuja/|title=वैदिक देवता पृथ्वी : मूर्तिपूजा की परिणति - देवर्षि कलानाथ शास्त्री|दिनांक=2015-10-11|संकेतस्थळ=Aryamantavya|भाषा=en-US|ॲक्सेसदिनांक=2019-09-21}}</ref> वैदिक वेदामध्ये अकाशाची(द्यौ<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://sa.wikisource.org/wiki/%E0%A4%AA%E0%A5%88%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A4%BE/%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%A3%E0%A5%8D%E0%A4%A1%E0%A4%AE%E0%A5%8D_%E0%A5%A7%E0%A5%AD|title=पैप्पलादसंहिता/काण्डम् १७ - विकिस्रोतः|संकेतस्थळ=sa.wikisource.org|ॲक्सेसदिनांक=2019-09-21}}</ref> वा द्यौष्पितृ ) यांची पत्नी आहे.<ref>{{जर्नल स्रोत|date=2019-07-02|title=Dyaus|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Dyaus&oldid=904520319|journal=Wikipedia|language=en}}</ref>पृथ्वी आणि आकाश(द्यौ) प्रामुख्याने ''''द्यावापृथिवी'''<nowiki/>' म्हणून संबोधित केले आहेत . विश्वजगाची सर्वप्राणी जींवाची माता आहे. पालन-पोषण आईच्या स्वरूपात आहे निर्सग, प्रकृती , धन , धान्याची देवी आहे. हिंदु धर्मात विष्णूपत्नी [[लक्ष्मी]]<nowiki/>चे स्वरूप आहे; देवी भूमी , [[वराह अवतार|वराह अवताराची]] पत्नी आहे.<ref>{{जर्नल स्रोत|date=2019-09-19|title=Varaha|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Varaha&oldid=916579478|journal=Wikipedia|language=en}}</ref>

पौरणिक कथानुसार पृथ्वी शेष नावाच्या नागाने आपल्या मस्तकावर तोलून धरली आहे, काही पुराणकथांमध्ये पृथ्वी [[अष्टदिशा|आठ दिशांना]] आठ दिग्गजांनी तोलून धरली आहे, असा उल्लेख आढळतो.शांखायन आरण्यकात बहुधा यामुळेच पृथ्वीला ‘वसुमति’ म्हणजे संपत्तीने परिपूर्ण असे म्हटले आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://vishwakosh.marathi.gov.in/21069/|title=पृथ्वी|दिनांक=2019-07-04|संकेतस्थळ=मराठी विश्वकोश प्रथमावृत्ती|भाषा=mr-IN|ॲक्सेसदिनांक=2019-09-22}}</ref>

== व्युत्पत्तीशास्त्र ==
भारतीय परंपरेनुसार पृथ्वी पंचमहाभूतांपैकी एक असून प्रथ् (विस्तार पावणे) या धातूवरून पृथ्वी (विस्तार पावणारी) हा शब्द आला आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://vishwakosh.marathi.gov.in/21069/|title=पृथ्वी|दिनांक=2019-07-04|संकेतस्थळ=मराठी विश्वकोश प्रथमावृत्ती|भाषा=mr-IN|ॲक्सेसदिनांक=2019-09-22}}</ref>

== इतर वेदात वर्णन ==
'''पृथ्वी''' ही ऋग्वेद मध्ये द्यौष्पिताची<ref>{{जर्नल स्रोत|date=2017-02-02|title=द्यौष्पिता|url=https://hi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A5%8C%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A4%BE&oldid=3332946|journal=विकिपीडिया|language=hi}}</ref> पत्नी आहे. पृथ्वीचे 'द्यावापृथिवी' नाव अनेकदा ऋग्वेद मध्ये आढळते

.'''ऋग्वेदः - मण्डल १०''' सूक्तं १०.११३<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://sa.wikisource.org/wiki/%E0%A4%8B%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%A6%E0%A4%83_%E0%A4%B8%E0%A5%82%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%82_%E0%A5%A7%E0%A5%A6.%E0%A5%A7%E0%A5%A7%E0%A5%A9|title=ऋग्वेदः सूक्तं १०.११३ - विकिस्रोतः|संकेतस्थळ=sa.wikisource.org|ॲक्सेसदिनांक=2019-09-21}}</ref> | '''ऋग्वेदः - मण्डल १०''' सूक्तं १०.९३<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://sa.wikisource.org/wiki/%E0%A4%8B%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%A6%E0%A4%83_%E0%A4%B8%E0%A5%82%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%82_%E0%A5%A7%E0%A5%A6.%E0%A5%AF%E0%A5%A9|title=ऋग्वेदः सूक्तं १०.९३ - विकिस्रोतः|संकेतस्थळ=sa.wikisource.org|ॲक्सेसदिनांक=2019-09-21}}</ref>| '''ऋग्वेदः - मण्डल १''' सूक्तं १.११५ <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://sa.wikisource.org/wiki/%E0%A4%8B%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%A6%E0%A4%83_%E0%A4%B8%E0%A5%82%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%82_%E0%A5%A7.%E0%A5%A7%E0%A5%A7%E0%A5%AB|title=ऋग्वेदः सूक्तं १.११५ - विकिस्रोतः|संकेतस्थळ=sa.wikisource.org|ॲक्सेसदिनांक=2019-09-21}}</ref>| '''ऋग्वेदः - मण्डल ६''' सूक्तं ६.७०<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://sa.wikisource.org/wiki/%E0%A4%8B%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%A6%E0%A4%83_%E0%A4%B8%E0%A5%82%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%82_%E0%A5%AC.%E0%A5%AD%E0%A5%A6|title=ऋग्वेदः सूक्तं ६.७० - विकिस्रोतः|संकेतस्थळ=sa.wikisource.org|ॲक्सेसदिनांक=2019-09-21}}</ref> | '''ऋग्वेदः - मण्डल ८''' सूक्तं ८.४२ <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://sa.wikisource.org/wiki/%E0%A4%8B%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%A6%E0%A4%83_%E0%A4%B8%E0%A5%82%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%82_%E0%A5%AE.%E0%A5%AA%E0%A5%A8|title=ऋग्वेदः सूक्तं ८.४२ - विकिस्रोतः|संकेतस्थळ=sa.wikisource.org|ॲक्सेसदिनांक=2019-09-22}}</ref>| '''ऋग्वेदः - मण्डल ७''' सूक्तं ७.५२<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://sa.wikisource.org/wiki/%E0%A4%8B%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%A6%E0%A4%83_%E0%A4%B8%E0%A5%82%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%82_%E0%A5%AD.%E0%A5%AB%E0%A5%A8|title=ऋग्वेदः सूक्तं ७.५२ - विकिस्रोतः|संकेतस्थळ=sa.wikisource.org|ॲक्सेसदिनांक=2019-09-21}}</ref>

* '''ऋग्वेदः - मण्डल १''' सूक्तं १.८९<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://sa.wikisource.org/wiki/%E0%A4%8B%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%A6%E0%A4%83_%E0%A4%B8%E0%A5%82%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%82_%E0%A5%A7.%E0%A5%AE%E0%A5%AF|title=ऋग्वेदः सूक्तं १.८९ - विकिस्रोतः|संकेतस्थळ=sa.wikisource.org|ॲक्सेसदिनांक=2019-09-21}}</ref>

तन्नो वातो मयोभु वातु भेषजं तन्माता पृथिवी तत्पिता द्यौः ।

तद्ग्रावाणः सोमसुतो मयोभुवस्तदश्विना शृणुतं धिष्ण्या युवम् ॥४॥

* '''पैप्पलादसंहिता/काण्डम् १७'''<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://sa.wikisource.org/wiki/%E0%A4%AA%E0%A5%88%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A4%BE/%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%A3%E0%A5%8D%E0%A4%A1%E0%A4%AE%E0%A5%8D_%E0%A5%A7%E0%A5%AD|title=पैप्पलादसंहिता/काण्डम् १७ - विकिस्रोतः|संकेतस्थळ=sa.wikisource.org|ॲक्सेसदिनांक=2019-09-21}}</ref> आणि

'''अथर्ववेदः/काण्डं १२/सूक्तम् ०१''' <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://sa.wikisource.org/wiki/%E0%A4%85%E0%A4%A5%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%A6%E0%A4%83/%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%A3%E0%A5%8D%E0%A4%A1%E0%A4%82_%E0%A5%A7%E0%A5%A8/%E0%A4%B8%E0%A5%82%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%AE%E0%A5%8D_%E0%A5%A6%E0%A5%A7|title=अथर्ववेदः/काण्डं १२/सूक्तम् ०१ - विकिस्रोतः|संकेतस्थळ=sa.wikisource.org|ॲक्सेसदिनांक=2019-09-21}}</ref>

'''भूमि सूक्त'''<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://sa.wikisource.org/wiki/%E0%A4%85%E0%A4%A5%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%A6%E0%A4%83/%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%A3%E0%A5%8D%E0%A4%A1%E0%A4%82_%E0%A5%A7%E0%A5%A8|title=अथर्ववेदः/काण्डं १२ - विकिस्रोतः|संकेतस्थळ=sa.wikisource.org|ॲक्सेसदिनांक=2019-09-21}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://greenmesg.org/stotras/bhoomi/bhoomi_sukta.php|title=Bhoomi Sukta - In sanskrit with meaning|संकेतस्थळ=greenmesg.org|ॲक्सेसदिनांक=2019-09-21}}</ref>

यामश्विनावमिमातां विष्णूर्यस्यां विचक्रमे ।

इन्द्रो यां चक्र आत्मनेऽनमित्रां शचीपतिः ।

सानो भूमिर्वि सृजतां माता पुत्राय मे पयः ॥१०॥<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.msn.com/hi-in/lifestyle/horoscope/%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%A5%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A5%80-%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%B8-%E0%A4%85%E0%A4%A5%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%A6-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%AC%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%BE-%E0%A4%B9%E0%A5%88-%E0%A4%95%E0%A5%88%E0%A4%B8%E0%A5%87-%E0%A4%B9%E0%A5%81%E0%A4%88-%E0%A4%A7%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A5%80-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BF/ar-BBWah7F|title=पृथ्वी दिवस, अथर्ववेद में बताया है कैसे हुई धरती की उत्पत्ति|संकेतस्थळ=www.msn.com|ॲक्सेसदिनांक=2019-09-21}}</ref><br />

== अन्य नाव ==

भूमि वा भुमीदेवी , भुवनी, भुवनेश्वरी, भुवनेन्द्री, भुवीशा, अवनी, पृथ्वी, धरती, धात्री, धरणी, वसुधा, वसुंधरा, वैष्णवी,विष्णूपत्नि ,हिरण्मय,अम्बरस्थली,रोदसी,द्यावापृथिवी विविध नावाने ओळखतात

== उपासना ==

====== शांति मंत्र<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://greenmesg.org/stotras/vedas/om_dyauha_shanti.php|title=Om Dyauha Shanti - In sanskrit with meaning|संकेतस्थळ=greenmesg.org|ॲक्सेसदिनांक=2019-09-21}}</ref> ======
ॐ द्यौः शान्तिरन्तरिक्षं शान्तिः

पृथिवी शान्तिरापः शान्तिरोषधयः शान्तिः ।

वनस्पतयः शान्तिर्विश्वेदेवाः शान्तिर्ब्रह्म शान्तिः

सर्वं शान्तिः शान्तिरेव शान्तिः सा मा शान्तिरेधि ॥

ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

====== '''पृथ्वी स्तुति'''======
[[चित्र:Statue of Goddess or Queen at Monas.JPG|इवलेसे|Ibu Pertiwi पृथ्वीची मूर्ती इंडोनेशिया मध्ये]]
समुद्रवसने देवि पर्वतस्तनमण्डले ।

विष्णूपत्नि नमस्तुभ्यं पादस्पर्शं क्षमस्वमे ॥

अर्थ : समुद्रवस्त्र धारण करणाऱ्या, पर्वतरूपी स्तन असणाऱ्या आणि श्रीविष्णूची पत्‍नी (पृथ्वीदेवी), मी तुला नमस्कार करतो. पायांचा स्पर्श होणार आहे, याबद्दल तू मला क्षमा कर.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://greenmesg.org/stotras/bhoomi/samudra_vasane_devi.php|title=Samudra Vasane Devi - In sanskrit with meaning|संकेतस्थळ=greenmesg.org|ॲक्सेसदिनांक=2018-11-22}}</ref>

====== महानारायणोपनिषत् ======

* श्रीश्च ते लक्ष्मीश्च पत्न्यौ
*
* स्योना पृथिवि भवान् नृक्षरा निवेशनी । यच्च्हा नः शर्म सप्रथाः ॥ ४६॥

'''श्रीसुक्त'''

गन्धद्वारां दुराधर्षां नित्यपुष्टां करीषिणीम् ।

ईश्वरीम् सर्वभूतानां तामिहोपह्वये श्रियम् ॥ ४७॥<br />

== बौद्ध पौराणिक कथा ==
[[मार (राक्षस)]]<nowiki/>ने बोधी वृक्षाच्या खाली ध्यानात असलेल्या शाक्यमुनि सिद्धार्थ गौतम बुद्धांच्या मार्गात अडथळा अणतो. मार (राक्षस) असुरी शक्तीचा उपयोग करून भयानक चेहरे असलेले आणि अनेक प्रकारचे शस्त्रे पकडलेले राक्षस सेवकांना पाठवले. परंतु सिद्धार्थ गौतम बुद्ध ध्यानात शांत स्थिर असलेला, आपल्या उजवा हाताने भूमीला स्पर्श करून मग वसुंधरा प्रकट झाली तिने आपल्या केसाने पाणी प्रवाहित करून राक्षस सेवकांचा नाश केला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://mesosyn.com/myth2-1.html|title=Buddha and Mara|संकेतस्थळ=mesosyn.com|ॲक्सेसदिनांक=2019-12-31}}</ref>

दक्षिण आशियात इंडोनेशिया मध्ये '''[[:en:Ibu_Pertiwi|Ibu Pertiwi]]''' किंवा '''[[:en:Phra_Mae_Thorani|Phra Mae Thorani]]''' या नावाने ओळखतात. इंडोनेशिया मध्ये राष्ट्रीय व्यक्तित्व आहे.<ref>{{जर्नल स्रोत|date=2019-08-03|title=Prithvi|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Prithvi&oldid=909153498|journal=Wikipedia|language=en}}</ref>

बुद्ध धर्मात धरणी [[:en:Vasudhara|,वसुधरा]] ,मण्डल, भूमि या नावाने ओळखतात

== इतर ==
पृथ्वी पुन्हा एकदा क्रोधित आहे. गेल्या '''[[२०११ जपान भूकंप आणि त्सुनामी|२०११ जपान भूकंप]] आणि [[त्सुनामी]]''' ही [[मार्च ११]], [[इ.स. २०११]] रोजी घडलेली नैसर्गिक आपत्ती होती. <ref>{{जर्नल स्रोत|date=2017-01-31|title=२०११ जपान भूकंप आणि त्सुनामी|url=https://mr.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A7%E0%A5%A7_%E0%A4%9C%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A8_%E0%A4%AD%E0%A5%82%E0%A4%95%E0%A4%82%E0%A4%AA_%E0%A4%86%E0%A4%A3%E0%A4%BF_%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A5%80&oldid=1439668|journal=विकिपीडिया|language=mr}}</ref> '''२५ एप्रिल :''' नेपाळ आणि उत्तर भारतात अतिशय मोठ्या स्वरूपाचा भूंकप झालाय. सकाळी ११ वाजून ५६ मिनिटांनी हा भूकंप झालाय.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://lokmat.news18.com/national/article-166101.html|title=नेपाळला भूकंपाचा हादरा, उत्तरभारत दिल्लीही हादरली|संकेतस्थळ=News18 Lokmat|भाषा=mr-IN|ॲक्सेसदिनांक=2018-11-22}}</ref> रिश्टर स्केलवर त्याची तीव्रता ७.६ इतकी आहे. एक भयानक स्वरुपाचा आकार घेतला.

पुन्हा एकदा पृथ्वी रौद्र रूपात् आहे असे मानवाला वाटते कि काही काळ पृथ्वीचा अंत होईल.

== '''हे पण पहा''' ==
'''[[:en:Phra_Mae_Thorani|Phra Mae Thorani]]'''

[[:en:Ibu_Pertiwi|Ibu Pertiwi]]

[[सत्य युग|सतयुग]]

[[लक्ष्मी]]

[[कल्की अवतार|कल्की]]

[[विष्णू]]

<br />

== संदर्भ यादी ==
[[वर्ग:हिंदू दैवते]]
[[वर्ग:वैदिक साहित्य]]

पृथ्वी (माता) - आवृत्ती इतिहास

ImportMaster: robot: Import pages using विशेष:आयात