ImportMaster: robot: Import pages using विशेष:आयात

2022-05-01T09:19:01Z

नवीन पृष्ठ

'''पोळा''' किंवा '''बैलपोळा''' हा [[श्रावण]] अमावस्या किंवा [[भाद्रपद]] अमावास्या या तिथीला प्रदेशानुसार साजरा करण्यात येणारा [[बैल|बैलांचा]] सण आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=भारतीय संस्कृती कोश mohitखंड पाचवा|last=जोशी, होडारकर|first=महादेवशास्त्री, पद्मजा|publisher=भारतीय संस्कृतीकोश मंडळ|year=२०००|isbn=|location=पुणे|pages=६९०}}</ref> बैलांप्रती कृतज्ञता व्यक्त करणारा हा एक मराठी सण असून हा विशेषतः [[विदर्भ|विदर्भात]] भव्य पातळीवर साजरा केला जातो, विदर्भातील सीमेवर असलेल्या [[मध्य प्रदेश]] व [[तेलंगणा|तेलंगण]] सीमाभागातसुद्धा हा सण साजरा होतो. ज्यांच्याकडे शेती नाही ते मातीच्या बैलाची पूजा करतात.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=nGxuAAAAMAAJ&q=%E0%A4%AC%E0%A5%88%E0%A4%B2%E0%A4%AA%E0%A5%8B%E0%A4%B3%E0%A4%BE+%E0%A4%B8%E0%A4%A3&dq=%E0%A4%AC%E0%A5%88%E0%A4%B2%E0%A4%AA%E0%A5%8B%E0%A4%B3%E0%A4%BE+%E0%A4%B8%E0%A4%A3&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjV06jRrNzjAhVOnY8KHb6yDUsQ6AEIOjAC|title=Jātī āṇi jamātī|last=Cavhāṇa|first=Rāmanātha Nāmadeva|date=1989|publisher=Mehatā Pabliśiṅga Hāūsa|language=mr}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=PaRCAQAAIAAJ&q=pola+festival&dq=pola+festival&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwirhuj46ePjAhWVdn0KHcaiCxAQ6AEIWTAJ|title=Sarola Kasar: study of a Deccan village in the famine zone|last=Jagalpure|first=L. B.|last2=Kale|first2=K. D.|date=1938|publisher=L.B. Jagalpure, Gongale Lane|language=en}}</ref> [[नागपंचमी]], [[श्रावण पौर्णिमा|नारळी पौर्णिमा]], रक्षाबंधन, [[गोकुळाष्टमी]] या सणांबरोबरच सरत्या श्रावणात पिठोरी अमावस्येला संपूर्ण महाराष्ट्रात साजरा केला जातो असा सर्जा-राजाचा सण म्हणजे ‘पोळा.’<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.india.com/marathi/others/importance-and-significant-of-bail-pola-festival-in-marathi/|title=Importance and Significant of Bail Pola Festival in Marathi {{!}} बैलपोळा सणाचे महत्त्व आणि माहिती|last=Thasale|पहिले नाव=Dakshata|संकेतस्थळ=India.com|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=2018-09-10}}</ref>

==स्वरूप==
हा दिवस बैलांचा विश्रांतीचा दिवस असतो.<ref name=":0" />पोळ्याच्या आदल्या दिवशी बैलांना आमंत्रण (आवतण) देण्यात येते. पोळ्याला त्यांना नदीवर/ओढ्यात नेऊन त्यांना आंघोळ घालतात. नंतर चरायला देऊन घरी आणतात. या दिवशी बैलाच्या खांद्याला (मान जिथे शरीराला जोडली असते तो भाग) [[हळद]] व तुपाने (किंवा तेलाने) शेकतात. याला 'खांद शेकणे' अथवा 'खांड शेकणे' म्हणतात. त्यांच्या पाठीवर नक्षीकाम केलेली [[झूल]] (पाठीवर घालायची शाल), सर्वांगावर गेरूचे ठिपके, शिंगांना बेगड, डोक्याला [[बाशिंग]], गळ्यात [[कवडी|कवड्या]] व [[घुंगरू|घुंगरांच्या]] माळा, नवी [[वेसण]], नवा [[कासरा]] (आवरायची दोरी) पायात [[चांदी]]चे वा करदोड्याचे [[तोडे]] घालतात. त्याला खायला गोड [[पुरणपोळी]] व सुग्रास अन्नाचा [[नैवेद्य]] देतात.<ref name=":0">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=JC-014hKeKAC&pg=PA85&dq=pola+festival&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwirhuj46ePjAhWVdn0KHcaiCxAQ6AEIKjAA#v=onepage&q=pola%20festival&f=false|title=Fairs and Festivals of Indian Tribes|last=Tribhuwan|first=Robin D.|date=2003|publisher=Discovery Publishing House|isbn=9788171416400|language=en}}</ref> बैलाची निगा राखणाऱ्या 'बैलकरी' घरगड्यास नवीन कपडे देण्यात येतात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://khaasre.com/pola-ustav/|title=बैलपोळा कृषी संस्कुतीमधील महत्त्वाचा सण संपूर्ण माहिती....|संकेतस्थळ=khaasre.com|भाषा=en-US|ॲक्सेसदिनांक=2018-09-10}}</ref>

या सणासाठी शेतकऱ्यांमध्ये उत्साह असतो. आपला [[बैल]] उठून दिसावा यासाठी शेतकरी आपल्या ऐपतीप्रमाणे त्याचा साजशृंगार खरेदी करतात. बैल सजवितात व पोळ्याच्या मिरवणुकीत भाग घेतात.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=Z6OYRUEAF7oC&pg=PA189&dq=pola+festival&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwirhuj46ePjAhWVdn0KHcaiCxAQ6AEINjAC#v=onepage&q=pola%20festival&f=false|title=Festivals In Indian Society (2 Vols. Set)|last=Sharma|first=Usha|date=2008-01-01|publisher=Mittal Publications|isbn=9788183241137|language=en}}</ref> गावाच्या सीमेजवळच्या शेतावर (आखरावर) आंब्याच्या पानाचे एक मोठे तोरण करून बांधतात. या सणादिवशी महाराष्ट्रातल्या खेड्यांमधल्या प्रत्येक घराला आंब्याच्या पानांचे तोरण बांधले जाते.
<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://maharashtratimes.indiatimes.com/editorial/samwad/bull-festival-bailpola/articleshow/40797709.cms|title=बैलपो ळा उभा आहे आठवणी उगाळीत!-Maharashtra Times|work=Maharashtra Times|access-date=2018-09-10|language=hi-mh}}</ref> त्या जवळ गावातल्या सर्व बैलजोड्या, वाजंत्री, सनई, ढोल, ताशे वाजवत एकत्र आणल्या जातात. या वेळेस '[[झडत्या]]' (पोळ्याची गीते) म्हणायची पद्धत आहे. त्यानंतर, 'मानवाईक' (ज्याला गावात मान आहे तो-गावचा पाटील/श्रीमंत जमीनदार) तोरण तोडतो व पोळा 'फुटतो'. नंतर बैल [[मारुती]]च्या [[मंदिर|देवळात]] नेतात व नंतर घरी नेऊन त्यांना ओवाळतात. बैल नेणाऱ्यास 'बोजारा' (पैसे) देण्यात येतात.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://marathi.webdunia.com/marathi-festivals/%E0%A4%AC%E0%A5%88%E0%A4%B2%E0%A4%AA%E0%A5%8B%E0%A4%B3%E0%A4%BE-110090800017_1.htm|title=बैलपोळा|last=वेबदुनिया|access-date=2018-09-10|language=en}}</ref>
शेतकरी वर्गात हा सण विशेष महत्त्वाचा मानला गेल्याने तो उत्साहाने साजरा करण्यात येतो.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=sGm15pOhqnQC&pg=PT44&dq=pola+festival&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwirhuj46ePjAhWVdn0KHcaiCxAQ6AEIQDAE#v=onepage&q=pola%20festival&f=false|title=The Tribes and Castes of the Central Provinces of India, Volume IV of IV|last=Russell|first=Robert Vane|publisher=Library of Alexandria|isbn=9781465583024|language=en}}</ref>

[[चित्र:Polaa10.jpg|700px]]

== कर्नाटकी बेंदूर ==
[[महाराष्ट्र]]- [[कर्नाटक]] सीमेवरील काही भागात उदा. कोल्हापूर जिल्ह्यात कर्नाटकी बेंदूर साजरा केला जातो.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=-4GcAAAAMAAJ&q=bendur+festival&dq=bendur+festival&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjw5-e-6-PjAhVeknAKHZptCwkQ6AEIMDAB|title=The bountiful banyan: a biography of karmaveer Bhaurao Patil|last=Patil|first=Pandurang Ganapati|last2=Mumbaī|first2=Yaśvantarāva Cavhāṇa Pratishṭhāna|date=2002|publisher=Macmillan India|isbn=9780333936887|language=en}}</ref> हा सण [[वटपौर्णिमा|वटपौर्णिमेच्या]] दुसऱ्या दिवशी असतो.या दिवशी बैलांना शेतीच्या कामातून विश्रांती दिली जाते. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=sSAiAQAAIAAJ&q=bendur+festival&dq=bendur+festival&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjw5-e-6-PjAhVeknAKHZptCwkQ6AEINjAC|title=The Cultural Dimension of Education|last=Saraswati|first=Baidyanath|date=1998|publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts|isbn=9788124601013|language=en}}</ref>पोळ्याप्रमाणेच बैलांना सजवून मिरवणुका काढल्या जातात. संध्याकाळी कर तोडण्याचा कार्यक्रम असतो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.loksatta.com/maharashtra-news/bendur-festival-celebrated-with-enthusiasm-in-kolhapur-1110119/|title=कोल्हापुरात बेंदूर सण उत्साहात|दिनांक=2015-06-05|संकेतस्थळ=Loksatta|भाषा=mr-IN|ॲक्सेसदिनांक=2019-07-30}}</ref>

==पोळा सणावरच्या काही मराठी कविता==
* अमावस्या श्रावणाची, आली घेऊन सणाला, कृषीवल आनंदाने, सजवितो हो बैलाला ...
* आला आला शेतकऱ्या, पोयाचा रे सन मोठा, हातीं घेईसन वाट्या, आतां शेंदूराले घोटा, आतां बांधा रे तोरनं, सजवा रे घरदार ... ([[बहिणाबाई चौधरी]])
* शिंगे रंगविली, बाशिंगे बांधली, चढविल्या झुली, ऐनेदार............सण एक दिन, बाकी वर्षभर ओझे मर मर, ओढायाचे. (सण एक दिन : कवी यशवंत)

== हे ही पहा==
* [[श्रावण]]

==बाह्य दुवा==
{{भारतीय सण आणि उत्सव}}
{{साचा:हिंदू सण}}

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:महाराष्ट्रातील सण आणि उत्सव]]
[[वर्ग:हिंदू धर्मातील सण आणि उत्सव]]
[[वर्ग:कृषी संस्कृती]]

पोळा - आवृत्ती इतिहास

ImportMaster: robot: Import pages using विशेष:आयात