ImportMaster: robot: Import pages using विशेष:आयात

2020-04-26T10:11:45Z

नवीन पृष्ठ

'''प्रकृती''' ('''इंग्रजी:''' Nature ; '''संस्‍कृत भाषा:''' प्रकृति <ref>{{जर्नल स्रोत|date=2020-01-13|title=Prakṛti|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Prak%E1%B9%9Bti&oldid=935516760|journal=Wikipedia|language=en}}</ref>) निसर्ग किंवा सृष्टी ,जगत होय.ही विश्वाचे मुळ निर्मितीकारण आहे.<ref>http://philosophia.yolasite.com/resources/SYBA%20SPL%201%20Unit%207%20Samkhya-Yog%20Philosophy.pdf</ref>प्रकृती आणि पुरुष यांच्या संयोगातून ‘सर्ग’ किंवा सृष्टी निर्माण झाले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://vishwakosh.marathi.gov.in/25420/|title=संख्यादर्शन|दिनांक=2019-07-04|संकेतस्थळ=मराठी विश्वकोश प्रथमावृत्ती|भाषा=mr-IN|ॲक्सेसदिनांक=2020-01-13}}</ref>

प्रकृतीपासून [[सत्त्वगुण]] , [[रजोगुण]] आणि [[तमोगुण]] हे तीन गुण उत्पन्न झाली.

सांख्यदर्शनामते, पुरुष हा जीवात्मा <ref>{{जर्नल स्रोत|date=2019-04-22|title=सांख्य दर्शन|url=https://hi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF_%E0%A4%A6%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B6%E0%A4%A8&oldid=4170473|journal=विकिपीडिया|language=hi}}</ref>(चेतन) व प्रकृती ही त्रिगुणात्मक( अचेतन वा जड) आहे अशी दोन तत्त्वे मानली आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://wikisource.org/wiki/Bhagvadgita_%E0%A4%A4%E0%A5%87%E0%A4%B0%E0%A4%B9%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%81_adhyaya|title=Bhagvadgita तेरहवॉं adhyaya - Wikisource|संकेतस्थळ=wikisource.org|ॲक्सेसदिनांक=2020-01-13}}</ref>

प्रकृति ही वैदिक शास्त्रात [[माया]] संकल्पनेशी संबंधित आहे.

पृथ्वीवरील सर्व सजीवसृष्टी पंचमहाभूतांपासून निर्मिती झाली. खालीलदिल्याप्रमाणे

१. [[पृथ्वी|पृथ्वी (जमीन)]]

२[[पाणी|. आप (पाणी अथवा जल)]]

३. अग्नि

४. [[वायू]]

५. [[आकाश]]

== व्युपत्तिशास्त्र ==
प्र=विशेष आणि कृती=केलेले. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=GdbFDwAAQBAJ&pg=PA61&dq=%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%A4%E0%A5%80+%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%B9%E0%A4%A3%E0%A4%9C%E0%A5%87+%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%AF&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjN793Kt4HnAhWZbSsKHUs4CMoQ6AEIKTAA#v=onepage&q=%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%A4%E0%A5%80%20%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%B9%E0%A4%A3%E0%A4%9C%E0%A5%87%20%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%AF&f=false|title=Aptavani-1 (In Marathi)|last=Bhagwan|first=Dada|date=2019-12-20|publisher=Dada Bhagwan Aradhana Trust|isbn=978-93-87551-50-3|language=mr}}</ref>

== भगवद्‌गीता ==

==== भगवद्‌गीतामध्ये, १३ व्या व १४ व्या अध्यायात, श्रीकृष्ण अर्जुनाला त्रिगुण व पुरुष प्रकृतीविषयी सांगितले आहे. ====
'''मूळ श्लोक'''<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://mr.wikisource.org/wiki/%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%AE%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E2%80%8C%E0%A4%AD%E0%A4%97%E0%A4%B5%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E2%80%8C%E0%A4%97%E0%A5%80%E0%A4%A4%E0%A4%BE_:_%E0%A4%A4%E0%A5%87%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A4%BE_%E0%A4%85%E0%A4%A7%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%AF_(%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A5%87%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%9E%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%97%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97)|title=श्रीमद्‌भगवद्‌गीता : तेरावा अध्याय (क्षेत्रक्षत्रज्ञविभागयोग) - विकिस्रोत|संकेतस्थळ=mr.wikisource.org|ॲक्सेसदिनांक=2020-01-13}}</ref>
प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्ध्यनादी उभावपि ।
विकारांश्च गुणांश्चैव विद्धि प्रकृतिसम्भवान्‌ ॥ १३-१९ ॥
'''अर्थ'''

प्रकृती आणि पुरुष हे दोन्हीही अनादी आहेत, असे तू समज आणि राग-द्वेषादी विकार तसेच त्रिगुणात्मक सर्व पदार्थही प्रकृतीपासूनच उत्पन्न झालेले आहेत, असे समज. ॥ १३-१९ ॥
<br />

* '''मूळ श्लोक'''<ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://mr.wikisource.org/wiki/%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%AE%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E2%80%8C%E0%A4%AD%E0%A4%97%E0%A4%B5%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E2%80%8C%E0%A4%97%E0%A5%80%E0%A4%A4%E0%A4%BE_:_%E0%A4%9A%E0%A5%8C%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A4%BE_%E0%A4%85%E0%A4%A7%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%AF_(%E0%A4%97%E0%A5%81%E0%A4%A3%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AF%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%97%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97)|title=श्रीमद्‌भगवद्‌गीता : चौदावा अध्याय (गुणत्रयविभागयोग) - विकिस्रोत|संकेतस्थळ=mr.wikisource.org|ॲक्सेसदिनांक=2020-01-13}}</ref>

मम योनिर्महद्ब्रह्म तस्मिन्गर्भं दधाम्यहम्‌ ।
सम्भवः सर्वभूतानां ततो भवति भारत ॥ १४-३ ॥
'''अर्थ'''

हे भारता (अर्थात भरतवंशी अर्जुना), माझी महद्ब्रह्मरूप मूळ प्रकृती संपूर्ण भूतांची योनी म्हणजे गर्भधारणा करण्याचे स्थान आहे आणि मी त्या योनीच्या ठिकाणी चेतनसमुदायरूप गर्भाची स्थापना करतो. त्या जड-चेतन संयोगाने सर्व भूतांची उत्पत्ती होते. ॥ १४-३ ॥

* '''मूळ श्लोक'''<ref name=":0" />

सर्वयोनिषु कौन्तेय मूर्तयः सम्भवन्ति याः ॥
तासां ब्रह्म महद्योनिरहं बीजप्रदः पिता ॥ १४-४ ॥
'''अर्थ'''

हे कौंतेया (अर्थात कुंतीपुत्र अर्जुना), नाना प्रकारच्या सर्व जातीत जितके शरीरधारी प्राणी उत्पन्न होतात, त्या सर्वांचा गर्भ धारण करणारी माता प्रकृती आहे आणि बीज स्थापन करणारा पिता मी आहे. ॥ १४-४ ॥

* '''मूळ श्लोक'''<ref name=":0" />

सत्त्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसम्भवाः ।
निबध्नन्ति महाबाहो देहे देहिनमव्ययम्‌ ॥ १४-५ ॥
'''अर्थ'''

हे महाबाहो अर्जुना, सत्त्वगुण, रजोगुण आणि तमोगुण हे प्रकृतीपासून उत्पन्न झालेले तिन्ही गुण अविनाशी जीवात्म्याला शरीरात बांधून ठेवतात. ॥ १४-५ ॥

== संदर्भ यादी ==
<references />
[[वर्ग:भारतीय तत्त्वज्ञान]]
[[वर्ग:संख्याशास्त्र]]

प्रकृती - आवृत्ती इतिहास

ImportMaster: robot: Import pages using विशेष:आयात