ImportMaster: robot: Import pages using विशेष:आयात

2022-05-01T17:06:44Z

नवीन पृष्ठ

{{माहितीचौकट चळवळ चरित्र
| नाव = बद्रुद्दीन तय्यबजी
| चित्र= BadruddinTyabji.jpg
| चित्र रुंदी =
| चित्र title =
| टोपणनाव =
| जन्मदिनांक = [[१० ऑक्टोबर]], [[इ.स. १८४४]]
| जन्मस्थान = [[मुंबई]], [[मुंबई इलाखा]], [[ब्रिटिश भारत]]
| मृत्युदिनांक = [[१८ नोव्हेंबर]], [[इ.स. १९३९]]
| मृत्युस्थान = [[लंडन]], [[युनायटेड किंग्डम]]
| शिक्षण = [[बॅरिस्टर]]
| पदव्या =
| चळवळ = [[भारतीय स्वातंत्र्य चळवळ]]
| संघटना =
| अवगत भाषा = [[हिंदी भाषा|हिंदी]], [[इंग्रजी]], [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]], [[उर्दू]], [[फार्सी]], [[अरबी भाषा|अरबी]]
| कार्यक्षेत्र = [[कायदा]], स्वातंत्र्य चळवळ
| पत्रकारिता लेखन =
| पुरस्कार =
| स्मारके =
| धर्म = [[इस्लाम]]
| प्रभाव =
| प्रभावित =
| वडील नाव = तय्यब अली भाईमिया
| आई नाव = अमीना
| पती नाव =
| पत्नी नाव = रहत–उन–नफ्स
| अपत्ये =
| स्वाक्षरी चित्र =
| तळटिपा =
}}

'''बद्रुद्दीन तय्यबजी''' ([[१० ऑक्टोबर]], [[इ.स. १८४४]] – [[१८ नोव्हेंबर]], [[इ.स. १९३९]]) हे [[ब्रिटिश भारत|ब्रिटिश राजवटीतील]] एक भारतीय [[वकील]], [[भारतीय स्वातंत्र्य चळवळ| भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीतील]] कार्यकर्ते आणि राजकारणी होते. [[इंग्लंड]]ला जाऊन [[बॅरिस्टर]] झालेले ते पहिले भारतीय होते.{{sfn|पानसे, न्यायपालिका, प्रशासन, संरक्षण खंड- ४, २०११| पृ. ६६}} ते [[मुंबई उच्च न्यायालय]]ाचे पहिले बॅरिस्टर भारतीय [[न्यायाधीश]] होते. ते [[भारतीय राष्ट्रीय कॉंग्रेस]]चे तिसरे अध्यक्ष होते. भारतीय राष्ट्रीय कॉंग्रेसचे संस्थापक सदस्य आणि पहिले [[मुस्लिम]] अध्यक्ष होते.{{sfn|पानसे, न्यायपालिका, प्रशासन, संरक्षण खंड- ४, २०११| पृ. ६७}}

== जीवन ==

बद्रुद्दीन तय्यबजी यांचा जन्म [[१० ऑक्टोबर]], [[इ.स. १८४४]] रोजी [[मुंबई इलाखा| मुंबईच्या]] एका सुस्थितीतील सुलेमानी [[बोहरा]] कुटुंबात झाला. त्यांच्या वडिलांचे नाव तय्यब अली भाईमिया व आईचे नाव अमीना होते. त्यांचे पूर्वज पूर्वी अरब देशातून येऊन [[गुजरात]]मधील [[खंबायत]] येथे व्यापार करू लागले आणि नंतर तेथून मुंबईला येऊन स्थायिक झाले. {{sfn|पानसे, न्यायपालिका, प्रशासन, संरक्षण खंड- ४, २०११| पृ. ६६}}

ज्याकाळी भारतातील मुसलमानांमध्ये [[इंग्रजी]] शिक्षण शाप मानले जात असे. अशा वेळी बद्रुद्दीन यांच्या वडिलांनी त्यांच्या सर्व सातही मुलांना पुढील अभ्यासासाठी [[युरोप]]मध्ये पाठवले होते. बद्रुद्दीन यांचे मोठे भाऊ कमरुद्दीन हे [[इंग्लंड]] आणि [[वेल्स]]मध्ये प्रवेश घेतलेले पहिले भारतीय वकील होते यामुळे बद्रुद्दीन यांना वकिली व्यवसायात प्रवेश घेण्याची प्रेरणा मिळाली.<ref name=:>{{cite web|url=http://www.open.ac.uk/researchprojects/makingbritain/content/badruddin-tyabji|title=Badruddin-Tyabji profile|website=The Open University website|accessdate=}}</ref>

== शिक्षण ==

लहानपणी त्यांनी दादा मखराच्या मदरशामध्ये उर्दू व फार्सी भाषेचे शिक्षण घेतले. त्यानंतर त्यांनी मुंबईतील एल्फिन्स्टन शाळेत (आताचे [[एल्फिन्सटन महाविद्यालय]]) प्रवेश घेतला. [[इ.स. १८६०]] मध्ये ते पुढील शिक्षणासाठी [[इंग्लंड]]ला गेले व [[लंडन]]मधील न्यूबरी हाय पार्क कॉलेजमध्ये प्रवेश घेतला.<ref name="bio1">{{cite book|url=https://archive.org/stream/ThreePatriots/Three%20patriots#page/n25/mode/1up|title=Three departed patriots : Sketches of the lives and careers of the late Ananda Mohun Bose, Badruddin Tyabji, W. C. Bonnerjee with their portraits and copious extracts from their speeches and with appreciations.|first=|publisher=G. A. Natesan and Company|year=१९९०|isbn=|pages=१९|author1=वाच्छा, दिनशा|author2=गोखले, गोपाळ कृष्ण|place=मद्रास}}</ref>

न्यूबरी येथील शिक्षणानंतर [[इ.स. १८६३]]मध्ये तय्यबजी यांनी लंडनमधील मॅट्रिकची परीक्षा उत्तीर्ण झाले आणि ते लंडन विद्यापीठ व मिडल टेम्पलमध्ये विद्यार्थी म्हणून दाखल झाले.<ref name=:>{{cite web|url=http://www.open.ac.uk/researchprojects/makingbritain/content/badruddin-tyabji|title=Badruddin-Tyabji profile|website=The Open University website|accessdate=}}</ref> दृष्टी अधू झाल्यामुळे [[इ.स. १८६४]]च्या शेवटी त्यांना भारतात परतावे लागले. भारतात त्यांनी जवळजवळ वर्षभर विश्रांती घेतली. पण [[इ.स. १८६५]]मध्ये ते लंडनला परतले व मिडल टेम्पलमध्ये त्यांनी पुन्हा आपले शिक्षण सुरू केले आणि [[इ.स. १८६७]]मध्ये बद्रुद्दीन तय्यबजी बॅरिस्टर झाले.{{sfn|पानसे, न्यायपालिका, प्रशासन, संरक्षण खंड- ४, २०११| पृ. ६६}}

== कारकीर्द ==
=== भारतात पुनरागमन ===

[[१ डिसेंबर]], [[इ.स. १८६७]]रोजी तय्यबजी [[मुंबई इलाखा|मुंबईत]] परतले. त्यांनी [[मुंबई उच्च न्यायालय|मुंबई उच्च न्यायालयात]] वकिली व्यवसाय सुरू केला. तोपर्यंत [[मुंबई उच्च न्यायालय|मुंबई उच्च न्यायालयाच्या]] मूळ शाखेतील सर्व बॅरिस्टर वकील इंग्रज होते. [[मुंबई उच्च न्यायालय|मुंबई उच्च न्यायालयात]] ते पहिले भारतीय [[बॅरिस्टर]] होते.<ref name=:>{{cite web|url=http://www.open.ac.uk/researchprojects/makingbritain/content/badruddin-tyabji|title=Badruddin-Tyabji profile|website=The Open University website|accessdate=}}</ref> अगदी कमी काळात बद्रुद्दीन तय्यबजी यशस्वी वकील झाले. सुरुवातीपासूनच निष्णात वकील म्हणून त्यांचे नाव झाले.

वकिलीबरोबरच तय्यबजी यांनी मुंबईच्या राजकीय, शैक्षणिक, सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनात सक्रिय सहभाग घेण्यास सुरुवात केली. [[इ.स. १८७३]]मध्ये त्यांना मुंबई महानगरपालिका निवडणुकीत त्यांना उमेदवारी मिळाली. पण या निवडणुकीत जमशेदजी जिजीभाय, जमशेदजी कपाडिया, थॉमस ब्लेने, नौरोजी फर्दूनजी व [[बद्रुद्दीन तय्यबजी]] यांसारख्या मुंबईतील प्रतिष्ठित व्यक्तींना केवळ एक मत मिळाले. [[इ.स. १८७५]]मध्ये तय्यबजी [[मुंबई महानगरपालिका|मुंबई नगरपालिकेच्या]] निवडणुकीला उभे राहिले व त्यात ते निवडून आले. यानंतरच्या पुढील चारही निवडणुकांमध्ये ते निवडून आले.{{sfn|नुरानी, Badruddin Tyabji, २००९|पृ.१७}}

[[इ.स. १८७५]] ते [[इ.स. १९०५]] याकाळात ते मुंबई विद्यापीठाच्या सिनेटचे सदस्य होते. [[इ.स. १८८२]] साली मुंबई कायदे मंडळामध्ये त्यांची नेमणूक झाली, पण प्रकृती अस्वास्थ्यामुळे [[इ.स. १८८६ ]]मध्ये त्यांनी सदस्यत्वाचा राजीनामा दिला.<ref name=:>{{cite web|url=http://www.open.ac.uk/researchprojects/makingbritain/content/badruddin-tyabji|title=Badruddin-Tyabji profile|website=The Open University website|accessdate=}}</ref>

=== मुस्लिम समाजाच्या शिक्षणासाठी प्रयत्न===
[[इ.स. १८७६]]मध्ये स्थापन झालेल्या अंजुमन-ए-इस्लाम या संस्थेचे बद्रुद्दीन संस्थापक सदस्य होते. बद्रुद्दीन यांचे मोठे भाऊ कमरुद्दीन, नाखोदा महम्मद अली रोगे, मुनशी हिदायतुल्ला, मुन्शी गुलाम महम्मद हे या संस्थेचे इतर संस्थापक सदस्य होते. अंजुमन-ए-इस्लामची 'मजलिस-ए-मुनसरिम' ही एक कार्यकारी समिती होती. त्यावर बद्रुद्दीन तय्यबजी व इतर सात सदस्य होते. {{sfn|नुरानी, Badruddin Tyabji, २००९|पृ.२१}}

अंजुमन-ए-इस्लाम संस्थेने [[मुंबादेवी|मुंबादेवी भागातील]] गोकुळदास तेजपाल शाळेत 'ॲंग्लो-हिंदी' भाषेचा एक स्वतंत्र वर्ग सुरू केला. त्यांना लवकरच कळले की आपण स्वतःची एक शाळा सुरू करणे आवश्यक आहे. त्या शाळेसाठी निधी गोळा करण्यासाठी त्यांनी स्वतः पुढाकार घेऊन [[२८ मार्च]], [[इ.स. १८८०]] रोजी मुंबई शहरातील [[मुस्लिम]] समाजाची बैठक बोलावली. [[२० सप्टेंबर]],[[इ.स. १८८०]] रोजी या शाळेचे वर्ग सुरू झाले. शाळेविषयी इतर व्यक्तींचा विश्वास वाटावा म्हणून बद्रुद्दीन तय्यबजी यांनी आपल्या दोन मुलांना याच शाळेत पाठवले. [[मुंबई इलाखा| मुंबई सरकारने]] या शाळेला ६००० रुपये वार्षिक अनुदान दिले. पण हे अनुदान आणि जमा केलेला निधी शाळेसाठी अपुरा पडत होता. म्हणून त्यानंतर बद्रुद्दीन यांनी [[मुंबई महानगरपालिका| मुंबई नगरपालिकेला]] या शाळेसाठी दरवर्षी ६००० रुपये मंजूर करण्यासाठी प्रवृत्त केले.{{sfn|नुरानी, Badruddin Tyabji, २००९|पृ.२२}}

[[मुंबई इलाखा|मुंबईतील]] मुसलमानांमध्ये सामाजिक विषयांच्या संवादाला चालना मिळावी म्हणून स्थापन करण्यात आलेल्या 'इस्लाम क्लब' आणि 'इस्लाम जिमखाना' या दोन्ही संस्थांच्या स्थापनेत तय्यबजी यांचे मोलाचे योगदान होते.<ref name=:>{{cite web|url=http://www.open.ac.uk/researchprojects/makingbritain/content/badruddin-tyabji|title=Badruddin-Tyabji profile|website=The Open University website|accessdate=}}</ref>

===[[भारतीय राष्ट्रीय कॉंग्रेस]]मधील सहभाग===
'बॉम्बे प्रेसिडेन्सी असोसिएशन' स्थापन करण्यात [[फिरोजशहा मेहता]], [[काशिनाथ त्र्यंबक तेलंग]] आणि [[बद्रुद्दीन तय्यबजी]] यांचा विशेष सहभाग होता. जमशेदजी जीजीभाय या संघटनेचे अध्यक्ष होते व बद्रुद्दीन तय्यबजी सभापती होते.{{sfn|नुरानी, Badruddin Tyabji, २००९|पृ.५१-५२}} बॉम्बे प्रेसिडेन्सी असोसिएशन याच संघटनेने [[इ.स. १८८५]]च्या शेवटी मुंबईत [[भारतीय राष्ट्रीय कॉंग्रेस]]ची पहिली बैठक आयोजित केली होती.<ref name=:>{{cite web|url=http://www.open.ac.uk/researchprojects/makingbritain/content/badruddin-tyabji|title=Badruddin-Tyabji profile|website=The Open University website|accessdate=}}</ref>

[[भारतीय राष्ट्रीय कॉंग्रेस]]च्या स्थापनेत बद्रुद्दीन आणि त्यांचे मोठे भाऊ कमरुद्दीन यांचा मोठा सहभाग होता. [[हिंदू]] आणि [[मुस्लिम]] या दोन्ही समाजांचे समर्थन मिळवून [[भारतीय राष्ट्रीय कॉंग्रेस|कॉंग्रेसची]] राष्ट्रीय व्याप्ती वाढविण्यात तय्यबजी यांचे महत्त्वपूर्ण योगदान होते.<ref>{{Cite journal|last=Karlitzky|first=Maren|date=२००४-१-१|title=Continuity and Change in the Relationship between Congress and the Muslim Élite: A Case Study of the Tyabji Family|jstor=25817923|journal=Oriente Moderno|volume=23 |issue=84|pages=१६१–१७५}}</ref> [[इ.स. १८८७]]मध्ये [[चेन्नई|मद्रास]] येथे भरलेल्या [[भारतीय राष्ट्रीय कॉंग्रेस]]च्या तिसऱ्या अधिवेशनाचे अध्यक्ष म्हणून तय्यबजी यांची निवड झाली. [[भारतीय राष्ट्रीय कॉंग्रेस]]चे ते पहिले [[मुस्लिम]] अध्यक्ष होते.{{sfn|पानसे, न्यायपालिका, प्रशासन, संरक्षण खंड- ४, २०११| पृ. ६७}} मुसलमानांनी कॉंग्रेसवर बहिष्कार टाकावा या टीकेला उत्तर देताना, तय्यबजींनी सर्व जातीय आणि सांप्रदायिक पूर्व समजुतींचा निषेध केला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Past Presidents Badruddin Tyabji|दुवा=https://web.archive.org/web/20110928212206/http://www.congress.org.in/new/past-president-detail.php?id=3|संकेतस्थळ=www.congress.org.in|प्रकाशक=भारतीय राष्ट्रीय कॉंग्रेस|ॲक्सेसदिनांक=27 डिसेंबर 2019}}</ref>

== जीवनाच्या उत्तरार्धात ==
जून [[इ.स. १८९५]] साली तय्यबजी [[मुंबई उच्च न्यायालय| मुंबई उच्च न्यायालयाचे]] न्यायाधीश झाले. [[मुंबई उच्च न्यायालय]]ाचे पहिले भारतीय बॅरिस्टर [[न्यायाधीश]] होते.[[मुंबई उच्च न्यायालय| मुंबई उच्च न्यायालयाचे]] ते तिसरे भारतीय व पहिले मुस्लिम न्यायाधीश होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Mr. Badruddin Tyabji|दुवा=https://bombayhighcourt.nic.in/jshowpuisne.php?auth=amdldGlkPTQwJnBhZ2Vubz0z#|संकेतस्थळ=www.bombayhighcourt.nic.in|प्रकाशक=मुंबई उच्च न्यायालय|ॲक्सेसदिनांक=27 डिसेंबर 2019}}</ref>

[[इ.स. १९०६]]मध्ये [[लंडन]] येथे रजेवर गेले असता त्यांचे [[हृदयाघात| हृदयविकाराच्या झटक्याने]] निधन झाले.

== संदर्भ ==
{{संदर्भसूची}}
== संदर्भयादी ==
*{{स्रोत पुस्तक
| पहिलेनाव = (संपा.)शरदचंद्र.
| आडनाव = पानसे
| title = न्यायपालिका, प्रशासन, संरक्षण खंड- ४
| भाषा = मराठी
| प्रकाशक = साप्ताहिक विवेक (हिंदुस्तान प्रकाशन संस्था)
| वर्ष = २०११
}}

*{{स्रोत पुस्तक
| पहिलेनाव = वाच्छा दिनशा
| आडनाव = गोपाळ कृष्ण गोखले
| title = Three departed patriots : Sketches of the lives and careers of the late Ananda Mohun Bose, Badruddin Tyabji, W. C. Bonnerjee with their portraits and copious extracts from their speeches and with appreciations.
| भाषा = इंग्रजी
| प्रकाशक = G. A. Natesan and Company
| वर्ष = १९९०
}}

*{{स्रोत पुस्तक
| पहिलेनाव = ए.जी.
| आडनाव = नुरानी
| title = Badruddin Tyabji
| भाषा = इंग्रजी
| प्रकाशक = प्रकाशन विभाग, भारत सरकार
| वर्ष = २००९
}}

{{DEFAULTSORT:तय्यबजी, बद्रुद्दीन}}
[[वर्ग:इ.स. १८४४ मधील जन्म]]
[[वर्ग:महाराष्ट्रामधील राजकारणी]]
[[वर्ग:भारतीय राजकारणी]]
[[वर्ग:भारतीय स्वातंत्र्यसैनिक]]
[[वर्ग:भारतीय वकील]]
[[वर्ग:भारतीय न्यायाधीश]]
[[वर्ग:इ.स. १९३९ मधील मृत्यू]]

बद्रुद्दीन तय्यबजी - आवृत्ती इतिहास

ImportMaster: robot: Import pages using विशेष:आयात