ImportMaster: robot: Import pages using विशेष:आयात

2022-05-01T17:34:27Z

नवीन पृष्ठ

{{माहितीचौकट देश
|राष्ट्र_प्रचलित_नाव=भारताचे अंतरिम सरकार
|राष्ट्र_अधिकृत_नाव_स्थानिकभाषेमध्ये=
|राष्ट्र_अधिकृत_नाव_मराठीमध्ये= भारत
|राष्ट्र_ध्वज=|राष्ट्र_चिन्ह=
|राष्ट्र_ध्वज_नाव=|राष्ट्र_चिन्ह_नाव=|ब्रीद_वाक्य=|राष्ट्र_गीत=
|जागतिक_स्थान_नकाशा= British Indian empire in 1945.PNG
|सदस्य=
|राजधानी_शहर= नवी दिल्ली
|सर्वात_मोठे_शहर=|राष्ट्रीय_भाषा=
|इतर_प्रमुख_भाषा= {{hlist|[[इंग्रजी भाषा|इंग्रजी]]|[[हिंदुस्तानी भाषा|हिंदुस्तानी]]|{{nowrap|[[दक्षिण अशियाची भाषा|अनेक स्थानिक भाषा]]}}}}
|सरकार_प्रकार= अंतरिम सरकार |राजा=|राणी=|राष्ट्रप्रमुख_नाव=|पंतप्रधान_नाव=|सरन्यायाधीश_नाव=
|नेता_पद=सम्राट
|नेता_वर्ष१=१९४६ - १९४७
|नेता_नाव१= जाॅर्ज सहावा |नेता_वर्ष२=|नेता_नाव२=|नेता_वर्ष३=|नेता_नाव३=
|प्रतिनिधी_पद= गव्हर्नर जनरल
|प्रतिनिधी_वर्ष१=१९४६ - १९४७ (पहिले)
|प्रतिनिधी_नाव१= लाॅर्ड वेव्हेल
|प्रतिनिधी_वर्ष२=१९४७(शेवटचे)
|प्रतिनिधी_नाव२= लाॅर्ड माऊंटबॅटन |प्रतिनिधी_वर्ष३=|प्रतिनिधी_नाव३=
|उप_पद=राज्य सचिव
|उप_वर्ष१=१९४६ - १९४७ (पहिले)
|उप_नाव१=लाॅर्ड पेथिक लाॅरेंस
|उप_वर्ष२=१९४७(शेवटचे)
|उप_नाव२= अर्ल ऑफ लिस्टोवेल |उप_वर्ष३=|उप_नाव३=
|विधिमंडळ=[[व्हायसरॉयची कार्यकारी परिषद|कार्यकारी परिषद]]
 उपाध्यक्ष:[[जवाहरलाल नेहरू]] |sovereignty_type=|sovereignty_note=|established_event1=|established_date1=|established_event3=|established_event2=|established_date2=|established_event4=|established_date3=|established_event5=|established_date4=|established_event6=|established_date5=|established_event7=|established_date6=|established_event8=|established_date7=|established_event9=|established_date8=|established_date9=|स्वातंत्र्यदिवस_दिनांक=|प्रजासत्ताकदिन_दिनांक=|इयू_प्रवेश=|FR_foot4=|क्षेत्रफळ_वर्ग_किमी=४२२६७३४ |क्षेत्रफळ_क्रमवारी_क्रमांक=|क्षेत्रफळ_जलव्याप्त_टक्के=|लोकसंख्या_संख्या=|लोकसंख्या_वर्ष=|लोकसंख्या_क्रमवारी_क्रमांक=|लोकसंख्या_गणना=|लोकसंख्या_गणना_वर्ष=|FR_metropole_population=|FR_total_population_estimate_year=|FR_foot=|FR_total_population_estimate=|FR_total_population_estimate_rank=|FR_metropole=|FR_metropole_population_estimate_rank=|लोकसंख्या_घनता=|जीडीपी_डॉलरमध्ये=|जीडीपी_क्रमवारी_क्रमांक=|दरडोई_जीडीपी_डॉलरमध्ये=|दरडोई_जीडीपी_क्रमवारी_क्रमांक=|माविनि=|माविनि_वर्ग=|माविनि_क्रमवारी_क्रमांक=|माविनि_वर्ष=|राष्ट्रीय_चलन=[[रुपयाचा इतिहास|भारतीय रुपया]] |currency_code=|utc_offset_DST=|DST_note=|प्रमाण_वेळ=|यूटीसी_कालविभाग=|DST=|time_zone_DST=|आंतरजाल_प्रत्यय=|आंतरराष्ट्रीय_दूरध्वनी_क्रमांक=|आजचा_भाग={{unbulleted list|[[बांगलादेश]] | | [[भारत]] | [[ध्वज|पाकिस्तान]]}} |राष्ट्र_नकाशा=
|तळटिपा=अ) बनलेला: (i) [[ब्रिटिश भारताचे अध्यक्ष आणि प्रांत|राष्ट्रपती आणि प्रांत]] [[मुकुट|ब्रिटिश मुकुट]] द्वारा [[गव्हर्नर जनरल]] मार्गे थेट शासित; (ii) [[रियासत राज्य]] ब्रिटिश मुकुटच्या [[suzerainty]] अंतर्गत स्थानिक भारतीय राज्यकर्ते (शासित राज्यांद्वारे नियंत्रित {{raise|०.३em|भारताचे गव्हर्नर-जनरल). {{lower| ०.४ एएम |<ref name = "इंटरप्रिटेशन अ‍ॅक्ट १८८९">इंटरप्रिटेशन अ‍ॅक्ट १८८९ (५२ आणि ५३ व्हिक्ट. सी. ६३), एस. १८.</ref>}} }}
ब) [[व्हायसरॉयची कार्यकारी परिषद|कार्यकारी परिषद]] मार्गे.

क) संपूर्ण शीर्षक होते "व्हायसराय आणि गव्हर्नर जनरल ऑफ
इंडिया".
}}
२ सप्टेंबर १९४६ मध्ये स्थापन केलेले 'हंगामी सरकार' म्हणून ओळखले जाणारे '''अंतरिम भारत सरकार'''<ref>http://indiatoday.intoday.in/education/story/अंतरिम-सरकार/1/463170.html</ref> नवनिर्वाचित [[भारतीय संविधान सभा]] मधील, चे काम [[ब्रिटिश राज|ब्रिटीश भारत]] च्या स्वातंत्र्यासाठी सहकार्य करण्याचे काम होते. ते १५ ऑगस्ट १९४७ पर्यंत [[भारताचे वर्चस्व|भारत]] च्या स्वातंत्र्य (आणि विभाजन) आणि [[पाकिस्तानचे वर्चस्व|पाकिस्तान]] ची निर्मिती पर्यंत कायम राहिले.<ref name="A">{{cite book|title = राष्ट्रवादी चळवळीसह भारताचा घटनात्मक इतिहास | पृष्ठे = २००–१० | लेखक = विद्याधर महाजन | publisher = एस. चांद | year = १९७१}}</ref><ref name="B">{{cite web|title = इतिहासकारांचे कार्यालय - देश - भारत|url=https://history.state.gov/countries/india|publisher=[[यू.एस. राज्य विभाग]]|accessdate=२००९-०८-१६}}</ref><ref name="C">{{cite book|title = आधुनिक भारताचा इतिहास,
ई.स.वी. सन १७०७ ते ई.स.वी. सन २०००|author = राधे श्याम चौरसिया|pages=३००–४००|publisher=अटलांटिक प्रकाशक आणि वितरक|year=२००२|isbn=978-81-269-0085-5}}</ref>

== रचना ==
[[दुसरे महायुद्ध]] च्या समाप्तीनंतर, भारतातील ब्रिटीश अधिकाऱ्यांनी [[भारत छोडो चळवळी]] मध्ये सहभागी झालेल्या सर्व राजकीय कैद्यांना मुक्त केले. राष्ट्रीय स्वातंत्र्यासाठी दीर्घ काळ लढा देणारा सर्वात मोठा भारतीय राजकीय दल [[इंडियन नॅशनल काँग्रेस]], [[अखिल भारतीय मुस्लिम लीग|मुस्लिम लीग]] प्रमाणेच, [[विधानसभा मतदारसंघ|विधानसभा मतदार संघाच्या]] निवडणूकीत भाग घेण्यास तयार झाला. [[क्लेमेंट एटली]] च्या नवनिर्वाचित सरकारने स्वतंत्र भारताकडे जाणाऱ्या सरकारच्या स्थापनेसाठी प्रस्ताव तयार करण्यासाठी [[1946 कॅबिनेट मिशन]] पाठविले.<ref name="C"/>

प्रत्येक प्रांतीय विधानसभेच्या सदस्यांमधून सदस्यांची निवड झाल्यामुळे संविधानसभा निवडणुका थेट निवडणुका नव्हत्या. या कार्यक्रमात भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसने बहुसंख्य जागा जिंकल्या, जवळपास ६९ टक्के जागा, बहुसंख्य हिंदू मतदार असलेल्या क्षेत्रातील जवळपास प्रत्येक जागांसह. [[ब्रिटिश भारत]] च्या अकरा प्रांतांमध्ये काँग्रेसचे स्पष्ट महत्त्व होते.<ref>{{Harv|Judd|2004|p=172}}</ref> मुस्लिम मतदार संघांना देण्यात आलेल्या जागा मुस्लिम लीगने जिंकल्या.

== व्हायसरॉयची कार्यकारी परिषद ==
[[व्हायसरॉयची कार्यकारी परिषद]] ही अंतरिम सरकारची कार्यकारी शाखा बनली. मूळत: व्हायसराय ऑफ इंडियाच्या नेतृत्वात हे [[पंतप्रधान]] च्या अधिकारांनी मंत्रीपरिषदेचे रूपांतर झाले, काँग्रेसचे नेते [[जवाहरलाल नेहरू]] यांच्या पदावर असलेल्या या परिषदेच्या उपाध्यक्षांना. स्वातंत्र्यानंतर ऑगस्टमध्ये व्हायसराय सोडून सर्व सदस्य भारतीय होते [[भारताचे गव्हर्नर जनरल|गव्हर्नर जनरल]], [[लुई माउंटबॅटन, बर्माचा पहिला अर्ल माउंटबॅटन|लॉर्ड माउंटबेटन]] केवळ औपचारिक पद धारण करा, आणि [[कमांडर-इन चीफ, भारत]],<ref name="C"/> [[क्लॉड औचिन्लेक|सर क्लॉड अचिनलेक]] स्वातंत्र्यानंतर [[रॉब लॉकहार्ट|जनरल]] यांनी बदलले..

काँग्रेसचे ज्येष्ठ नेते [[वल्लभभाई पटेल]] यांनी [[गृह मंत्रालय (भारत)|गृह व्यवहार विभाग]], [[माहिती व प्रसारण मंत्रालय भारत]] चे प्रमुख असलेले परिषदेत दुसऱ्या क्रमांकाचे सर्वात शक्तिशाली पद भूषविले. [[माहिती व प्रसारण विभाग]].<ref name="D">{{cite book| शीर्षक=ब्रिटिश भारताचा इतिहास:एक कालक्रम|author=जॉन एफ. रिडिक|publisher=ग्रीनवुड प्रकाशन
गट|pages=१००-१५०|year=२००६|isbn = 978-0-313-32280-8}}</ref> [[शीख]] नेते [[बलदेव सिंह]] [[संरक्षण मंत्रालय (भारत)|विभागासाठी जबाबदार होते. संरक्षण]] आणि [[चक्रवर्ती राजगोपालाचारी]] यांना [[मानव संसाधन विकास मंत्रालय|शिक्षण आणि कला विभाग]] चे प्रमुख म्हणून नेमण्यात आले.<ref name="D"/> [[असफ अली]] मुस्लिम काँग्रेसचे एक नेते, [[रेल्वे मंत्रालय (भारत)|रेल्वे व परिवहन विभाग]] चे प्रमुख होते. [[अनुसूचित जाती]] नेते [[जगजीवन राम]] [[कामगार व रोजगार मंत्रालय|कामगार विभाग]] [[राजेंद्र प्रसाद]] [[कृषी मंत्रालयाचे (भारत)) प्रमुख होते. अन्न व कृषी विभाग]] आणि [[जॉन मथाई]] उद्योग व पुरवठा विभागाचे प्रमुख आहेत.<ref name="D"/>

अंतरिम सरकारमध्ये मुस्लिम लीगमध्ये सामील झाल्यानंतर, दुसऱ्या क्रमांकाचे लीग राजकारणी, [[लियाकत अली खान]] [[अर्थ मंत्रालय (भारत)|वित्त विभाग]] चे प्रमुख झाले. [[अब्दुर रब निश्तार]] ने पोस्ट आणि एअर विभागांचे प्रमुख आणि [[इब्राहिम इस्माईल चंद्रिगर]] [[वाणिज्य व उद्योग मंत्रालय (भारत)|वाणिज्य विभाग]] चे प्रमुख होते.<ref name="D"/> लीगने अनुसूचित जाती हिंदू राजकारणी, [[जोगेंद्र नाथ मंडल]] यांना [[कायदा व न्याय मंत्रालय (भारत)|कायदा विभाग]] चे नेतृत्व करण्यासाठी नामित केले.<ref name="D"/>

== भारत सरकारचे अंतरिम सरकारचे कॅबिनेट ==
=== प्रथम अंतरिम कॅबिनेट ===
{| class="wikitable"
|-
! कार्यालय
! colspan="2" | नाव
! पक्ष
|-
| [[भारताचे गव्हर्नर जनरल|व्हायसरॉय आणि गव्हर्नर जनरल ऑफ इंडिया]] कार्यकारी परिषदेचे अध्यक्ष
|
| [[आर्किबाल्ड वेव्हल, पहिला अर्ल वेव्हल|व्हिसाऊंट वेव्हल]]
| rowspan=2|''[[ब्रिटिश राज|भारतीय साम्राज्य]]''
|-
| [[कमांडर-इन चीफ, इंडिया|कमांडर-इन चीफ]]
|
| [[क्लॉड ऑचिन्लेक|सर क्लॉड ऑचिन्लेक]]
|-
| कार्यकारी परिषदेचे उपाध्यक्ष बाह्य व्यवहार आणि राष्ट्रकुल संबंध
! style="background:{{Indian National Congress/meta/color}};"|
| [[जवाहरलाल नेहरू]]
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|-
| गृह व्यवहार माहिती आणि प्रसारण
! style="background:{{Indian National Congress/meta/color}};"|
| [[वल्लभभाई पटेल]]
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|-
| शेती आणि अन्न
! style="background:{{Indian National Congress/meta/color}};"|
| [[राजेंद्र प्रसाद]]
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|-
| कला, शिक्षण आणि आरोग्य
! style="background:{{Indian National Congress/meta/color}};"|
| [[शफात अहमद खान (राजकारणी)|शफात अहमद खान]]
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|-
| वाणिज्य
! style="background:{{Indian National Congress/meta/color}};"|
| [[सी.एच. भाभा]]
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|-
| संरक्षण
! style="background:{{Indian National Congress/meta/color}};"|
| [[बलदेव सिंह]]
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|-
| वित्त
! style="background:{{Indian National Congress/meta/color}};"|
| [[आर के शांमुखम चेट्टी]]
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|-
| उद्योग आणि पुरवठा
! style="background:{{Indian National Congress/meta/color}};"|
| [[सी. राजगोपालाचारी]]
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|-
| श्रम
! style="background:{{Indian National Congress/meta/color}};"|
| [[जगजीवन राम]]
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|-
| कायदा
! style="background:{{Indian National Congress/meta/color}};"|
| [[सय्यद अली जहीर]]
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|-
| रेल्वे आणि संप्रेषण पोस्ट आणि एअर
! style="background:{{Indian National Congress/meta/color}};"|
| [[असफ अली]]
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|-
| कामे, खाणी आणि शक्ती
! style="background:{{Indian National Congress/meta/color}};"|
| [[शरदचंद्र बोस]]
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|-
|}

=== पुनर्गठित मंत्रिमंडळ ===
{| class="wikitable"
|-
! कार्यालय
! colspan="2" | नाव
! पार्टी
|-
| rowspan=2| [[भारताचे गव्हर्नर जनरल|व्हायसरॉय आणि गव्हर्नर जनरल ऑफ इंडिया]] कार्यकारी परिषदेचे अध्यक्ष
|
| [[आर्किबाल्ड वेव्हल, पहिला अर्ल वेव्हल|व्हायकाऊंट वेव्हल]] (१५ ऑक्टोबर १९४६ - २० फेब्रुवारी १९४७)
| rowspan=3 | ''[[ब्रिटिश राज]]''
|-
|
| [[लुई माउंटबॅटन, बर्माचा पहिला अर्ल माउंटबॅटेन|बर्माचा व्हायकाउंट माउंटबॅटन]] (२१ फेब्रुवारी १९४७ -)
|-
| [[कमांडर-इन चीफ, इंडिया|कमांडर-इन चीफ]]
|
| [[क्लॉड ऑचिन्लेक|सर क्लॉड ऑचिन्लेक]]
|-
| कार्यकारी परिषदेचे उपाध्यक्ष बाह्य व्यवहार आणि राष्ट्रकुल संबंध
! style="background:{{Indian National Congress/meta/color}};"|
| [[जवाहरलाल नेहरू]]
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|-
| शेती आणि अन्न
! style="background:{{Indian National Congress/meta/color}};"|
| [[राजेंद्र प्रसाद]]
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|-
| वाणिज्य
! style="background:{{अखिल भारतीय मुस्लिम लीग/meta/color}};"|
| [[इब्राहिम इस्माईल चंद्रिगर]]
| [[अखिल भारतीय मुस्लिम लीग]]
|-
| संरक्षण
! style="background:{{Indian National Congress/meta/color}};"|
| [[बलदेव सिंह]]
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|-
| वित्त
! style="background:{{अखिल भारतीय मुस्लिम लीग/meta/color}};"|
| [[लियाकत अली खान]]
| [[अखिल भारतीय मुस्लिम लीग]]
|-
| शिक्षण
! style="background:{{Indian National Congress/meta/color}};"|
| [[सी. राजगोपालाचारी]]
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|-
| आरोग्य
! style="background:{{अखिल भारतीय मुस्लिम लीग/meta/color}};"|
| [[गझनफर अली खान]]
| [[अखिल भारतीय मुस्लिम लीग]]
|-
| गृह व्यवहार माहिती आणि प्रसारण
! style="background:{{Indian National Congress/meta/color}};"|
| [[वल्लभभाई पटेल]]
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|-
| श्रम
! style="background:{{Indian National Congress/meta/color}};"|
| [[जगजीवन राम]]
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|-
| कायदा
! style="background:{{अखिल भारतीय मुस्लिम लीग/meta/color}};"|
| [[जोगेंद्र नाथ मंडळ]]
| [[अखिल भारतीय मुस्लिम लीग]]
|-
| [[रेल्वेमंत्री(भारत)|रेल्वे]] आणि संप्रेषण पोस्ट आणि एअर
! style="background:{{अखिल भारतीय मुस्लिम लीग/meta/color}};"|
| [[अब्दुर रब निश्तार]]
| [[अखिल भारतीय मुस्लिम लीग]]
|-
| कामे, खाणी आणि शक्ती
! style="background:{{Indian National Congress/meta/color}};"|
| [[सी.एच. भाभा]]
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|-
|colspan="4"|
वरील १ ऑक्टोबर १९४६ रोजी पुनर्रचित मंत्रिमंडळ आहे जेव्हा मुस्लिम लीगने अंतरिम सरकारमधील सहभागावर बहिष्कार टाकला होता.<ref>व्ही. कृष्णा अनंत. [https://books.google.com/books?id=X62Sc3muOyQC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false '' स्वातंत्र्यापासून भारत: मेकिंग सेन्स ऑफ इंडियन पॉलिटिक्स '']. पीअरसन एज्युकेशन इंडिया. 2010. पीपी 28-30.</ref>
|}

== क्रियाकलाप ==
ऑगस्ट १९४७ पर्यंत ब्रिटिश भारत [[युनायटेड किंगडम]] च्या सार्वभौमत्वाखाली राहिले तरी अंतरिम सरकारने [[अमेरिका]] सह इतर देशांशी राजनैतिक संबंध प्रस्थापित केले.<ref name="B"/> दरम्यान, संविधानसभा, ज्यामधून अंतरिम सरकार तयार केले गेले होते, स्वतंत्र भारतासाठी [[संविधान]] मसुदा तयार करण्याचे आव्हानात्मक काम झटत होते.

== हे सुद्धा पहा ==
* [[व्हायसरॉयची कार्यकारी परिषद]]
* [[राज्य परिषद (भारत)]]
* [[शाही विधान परिषद]]
* [[केंद्रीय विधानसभा]]

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:भारताचा इतिहास]]

भारताचे अंतरिम सरकार - आवृत्ती इतिहास

ImportMaster: robot: Import pages using विशेष:आयात