ImportMaster: robot: Import pages using विशेष:आयात

2022-05-01T17:27:01Z

नवीन पृष्ठ

{{गल्लत|राजगीर}}
{{माहितीचौकट इमारत
|नाव = '''राजगृह'''
|चित्र = Rajgruha - the house of Dr. Babasaheb Ambedkar at Mumbai. 03.jpg
|चित्र रुंदी = 200px
|चित्र_वर्णन = राजगृह
|इमारतीची उंची =
|ठिकाण = हिंदू कॉलनी, [[दादर]], [[मुंबई]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]]
|latd = | latm = | lats =
|longd = | longm = | longs =
|बांधकाम सुरुवात = इ.स. १९३१
|बांधकाम पूर्ण = इ.स. १९३३
|इमारतीचा प्रकार = स्मारक, वास्तू
|वास्तुशास्त्रीय =
|छत =
|वरचा मजला = ३
|एकूण मजले = ३
|प्रकाशमार्ग =
|मूल्य =
|क्षेत्रफळ =
|वास्तुविशारद =
|रचनात्मक अभियंता = [[बाबासाहेब आंबेडकर|डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]]
|कंत्राटदार =
|विकासक =
|मालकी = [[आंबेडकर कुटुंब]]
|व्यवस्थापन =
|references =
}}
'''राजगृह''' हे [[मुंबई]] मधील [[दादर]]च्या पूर्व भागातील हिंदू कॉलनीच्या परिसरात [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] यांचे निवासस्थान आहे. ही पवित्र ऐतिहासिक वास्तू तीन मजली असून आंबेडकरी - [[बौद्ध]] व [[दलित]] जनतेचे एक प्रमुख श्रद्धास्थान व प्रेरणास्थळ आहे. दररोज अनेक लोक राजगृहाला भेटी देतात, तथापि विशेषतः [[आंबेडकर जयंती|डॉ. आंबेडकर जयंती]] आणि [[महापरिनिर्वाण दिन]]ी लक्षावधी आंबेडकर अनुयायी येथे श्रद्धांजली वाहण्यासाठी येत असतात.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.loksatta.com/mumbai-news/hawkers-encroachment-near-ambedkar-house-at-dadar-1148960/|title=बाबासाहेबांच्या ‘राजगृहा’च्या आसपास फेरीवाल्यांचा डेरा|date=2015-10-10|work=Loksatta|access-date=2018-04-30|language=mr-IN}}</ref>

[[शिवाजी पार्क]] येथील [[चैत्यभूमी]] होण्यापूर्वीपासून दरवर्षी ६ डिसेंबरला [[महापरिनिर्वाण दिन]]ी अनुयायी या राजगृहाचे दर्शन घेण्यासाठी येत आले आहेत. याला राष्ट्रीय स्मारक करण्याची योजना होती पण, काही कायदेशीर व तांत्रिक बाबीमुळे हे शक्य झाले नाही. राजगृह येथे बाबासाहेबांनी ५०,०००हून अधिक ग्रंथांचा संग्रह केला होता. ते त्यावेळी जगातील सर्वात मोठे वैयक्तिक ग्रंथालय होते. सन २०१३ मध्ये राजगृहाचा समावेश वारसा वास्तूमध्ये (हेरिटेज) झाला.<ref>{{स्रोत बातमी|title=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या ‘राजगृह’ने घेतला मोकळा श्वास|दुवा=https://m.divyamarathi.bhaskar.com/news/MAH-MUM-dr-5268154-NOR.html|ॲक्सेसदिनांक=2 मे 2018|काम=दिव्य मराठी|दिनांक=2 मे 2018}}</ref>

== रचना ==
राजगृह ही तीन मजली इमारत आहे. त्याचा पहिला महिला मजला स्मारक म्हणून विकसित केला गेला असून त्यामध्ये बाबासाहेबांच्या अनेक दुर्मिळ वस्तुंचा संग्रह आहे. दुसऱ्या व तिसऱ्या मजल्यात आंबेडकर कुटुंबीय राहतात.

बाबासाहेबांनी मुंबईमध्ये स्थायिक व्हायचे ठरवल्यानंतर दादरमधली राजगृह ही वास्तू बांधून घेतली होती. बाबासाहेबांकडे पुस्तकांचा मोठा संग्रह होता आणि त्यांनी या पुस्तकांसाठी हे घर खास बांधून घेतले होते. इ.स. १९३१ ते १९३३ दरम्यान बाबासाहेबांनी ही वास्तू बांधून घेतली. राजगृहाच्या तळमजल्यावर बाबासाहेबांचं वास्तव्य होते. आज राजगृहाच्या तळमजल्यावरच्या दोन खोल्यांमध्ये वस्तुसंग्रहालय आहे. डॉ. आंबेडकरांनी आणि रमाबाईंनी वापरलेल्या विविध वस्तू येथे ठेवण्यात आल्या आहेत. यामध्ये त्यांच्या वापरातले फर्निचर, पितळेची भांडी, बाथटब या गोष्टी आहेत. या सगळ्यासोबतच बाबासाहेब ज्या खोलीत बसून काम करत तिथे त्यांचे टेबल, त्यांच्या संग्रहातली काही पुस्तके ठेवण्यात आली आहेत. डॉ. आंबेडकरांना विविध प्रकारच्या छड्या (वाकिंग स्टीक्स) जमवण्याचाही छंद होता. वेगवेगळ्या मुठींच्या आणि वेगवेगळ्या ठिकाणांहून त्यांनी आणलेल्या या छड्याही राजगृहातल्या या संग्रहात ठेवण्यात आल्या आहेत. सोबतच या खोलीतल्या टेबलावर बाबासाहेबांनी लिहीलेल्या [[भारताचे संविधान|भारतीय संविधानाची]] प्रत आणि त्यावर त्यांचा चष्माही ठेवण्यात आलाय. शेजारच्या खोलीत बाबासाहेबांच्या आयुष्यातले विविध क्षण दाखवणारी छायाचित्रे आहेत. राजगृहातल्या याच संग्रहालयात बाबासाहेबांचा अस्थिकलशही आहे. दादरच्या हिंदू कॉलनीतल्या याच राजगृहावर बाबासाहेबांचे पार्थिव आणण्यात आले होते. ज्या राजगृहाच्या पोर्चमध्ये बाबासाहेबांची गाडी दिमाखात शिरायची, तिथेच त्यांचे पार्थिव अंत्यदर्शनासाठी ठेवण्यात आले आणि नंतर इथूनच ७ डिसेंबरच्या दुपारी बाबासाहेबांचा अखेरचा प्रवास सुरू झाला. दादर चौपाटीला ज्या जागी बाबासाहेबांवर अंत्यसंस्कार करण्यात आले तिथे नंतर एक स्तूप उभारण्यात आला. [[स्तूप]] म्हणजेच [[चैत्य]]. म्हणूनच आता या जागेला [[चैत्यभूमी]] म्हणून ओळखले जाते. अंत्यसंस्कारांनंतर बाबासाहेबांच्या अस्थी राजगृहात आणण्यात आल्या. हा अस्थिकलश आजही राजगृहात आहे. राजगृहाच्या वास्तूतले तळमजल्यावरचे हे संग्रहालय सर्वसामान्यांना पाहण्यासाठी खुले असते तर वरच्या मजल्यावर आंबेडकर कुटुंबीय राहतात. ६ डिसेंबरला दादरमधल्या चैत्यभूमीवर बाबासाहेबांना वंदन करण्यासाठी येणारे अनेकजण राजगृहावरही येऊन जातात.

==इतिहास==
इ.स. १९३० मध्ये डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे कार्यालय परळ येथे होते, व ते मुंबईतील पोयबावाडी परिसरात राहत असत. त्यांचे सदर घरी त्याच्या पुस्तकांची अपुऱ्या जागेअभावी नीट व्यवस्था होत नसे, म्हणून त्यांनी पुस्तकांसाठी खास घर बांधण्याचे मनावर घेतले.

[[दादर]]च्या हिंदू कॉलनीत त्यांनी दोन प्लॉट खरेदी केले. बांधकामासाठी सेंट्रल बँक ऑफ इंडियाकडून कर्ज घेऊन बांधकाम सुरू केले. बांधकामावर देखरेखीसाठी आईसकर यांना नेमले. व १९३१ ते १९३३ या दोन वर्षांत बांधकाम पूर्ण झाले. दोन प्लॉट्सवरील बांधकामांपैकी प्लॉट क्रमांक ९९ वरील 'चार मिनार' नावाची इमारत त्यांनी ग्रंथ खरेदी व कर्जाची फेड करण्यासाठी ९ मे १९४१ रोजी विकली. प्लॉट क्रमांक १२९ वरील ५५ चौरस यार्ड जागेवर बांधलेले राजगृह त्यांनी पुस्तकांसाठी ठेवले. तेथेच ते कुटुंबीयांसह राहत असत.

== तोडफोड ==
७ जुलै २०२० रोजी संध्याकाळी एका व्यक्तीकडून राजगृहाची तोडफोड करण्यात आली. चेहरा झाकलेल्या तरुण व्यक्तीने सर्वप्रथम यात राजगृहाच्या [[सीसीटीव्ही]] कॅमेऱ्याची दगडांनी तोडफोड केली. त्याने घराच्या [[काच|काचांवरही]] दगडफेक केली तसेच झाडांच्या कुंड्यांचेही नुकसान केले आहे. आंबेडकर कुटुंबियांकडून घटनेचे सीसीटीव्ही फूटेज पोलिसांना देण्यात आले आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.tv9marathi.com/mumbai/dr-babasaheb-ambedkar-mumbai-residence-rajgruha-vandalised-by-unidentified-persons-240456.html|title=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचे मुंबईतील निवासस्थान 'राजगृह'वर तोडफोड|last=गायकवाड|first=गिरीश|last2=मराठी|first2=टीव्ही 9|date=2020-07-08|website=TV9 Marathi|language=en-US|access-date=2020-07-08|last3=मुंबई}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/mumbai-news/rajgruha-historical-importance-of-dr-br-ambedkars-house-in-dadar-mumbai-scsg-91-2209715/|title=Video : दादरमधील राजगृह म्हणजे आंबेडकरांच्या आठवणींचा ठेवा|date=2020-07-08|website=Loksatta|language=mr-IN|access-date=2020-07-08}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.abplive.com/videos/news/mumbai-dr-br-ambedkar-mumbai-residence-rajgruha-attacked-by-unidentified-persons-787340|title=Dr BR Ambedkar's house {{!}} डॉ. आंबेडकरांच्या 'राजगृह' निवासस्थानावार अज्ञात व्यक्तींकडून तोडफोड|date=2020-07-08|website=marathi.abplive.com|language=mr|access-date=2020-07-08}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.abplive.com/news/mumbai/the-government-will-not-tolerate-those-who-insults-the-rajgruha-787483|title=राजगृह महाराष्ट्रातील जनतेसाठी तीर्थक्षेत्र, अवमान करणाऱ्यांची गय करणार नाही : मुख्यमंत्री|last=टीम|first=एबीपी माझा वेब|date=2020-07-08|website=marathi.abplive.com|language=mr|access-date=2020-07-08}}</ref> 'राजगृहावरील तोडफोड केल्याप्रकरणी माटुंगा पोलिसांनी अज्ञात व्यक्तींविरोधात गुन्हा दाखल केला आहे. याप्रकरणी एकास ताब्यात घेतले असून पुढील तपास सुरू करण्यात आला आहे.<ref name="abplive.com">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.abplive.com/news/india/mumbai-vandalization-in-premises-of-dr-br-ambedkar-one-person-has-been-detained-1477365|title=मुंबई: डॉ बीआर आंबेडकर के घर 'राजगृह' परिसर में तोड़फोड़, उद्धव सरकार ने आवास के बाहर दी सुरक्षा, एक हिरासत में|last=एजेंसी|date=2020-07-08|website=www.abplive.com|language=hi|access-date=2020-07-08}}</ref><ref name="lokmat.com">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/mumbai/dr-babasaheb-ambedkars-rajgruh-residence-mumbai-will-have-permanent-police-presence-a642/|title='राजगृह'वर आता कायमस्वरूपी असणार पोलिसांचा पहारा; ठाकरे सरकारचा महत्वाचा निर्णय|last=author/online-lokmat|date=2020-07-08|website=Lokmat|language=mr-IN|access-date=2020-07-08}}</ref> ८ जुलै २०२० रोजी, राज्य सरकारने 'राजगृह'ला कायमस्वरूपी पोलीस बंदोबस्त ठेवण्याचा निर्णय घेतला आहे.<ref name="abplive.com"/><ref name="lokmat.com"/><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://zeenews.india.com/marathi/mumbai/state-cabinet-decides-to-provide-24-hour-security-to-rajgruha/526610/amp?__twitter_impression=true&fbclid=IwAR2HTx1BRla5hfz2ilZIYD2V1y0Wsk10_WneVh_gVhI5snHTR4SsNLRgyEI|title=राजगृहाला २४ तास संरक्षण देण्याचा राज्य मंत्रिमंडळाचा निर्णय|website=zeenews.india.com|access-date=2020-07-08}}</ref>

== चित्रदालन ==
<gallery>
Rajgruha - the house of Dr. Babasaheb Ambedkar at Mumbai. 04.jpg|राजगृह येथे ६१व्या महापरिनिर्वाण दिनी जमलेले भीमानुयायी, ६ डिसेंबर २०१७
Rajgruha - the house of Dr. Babasaheb Ambedkar at Mumbai. 05.jpg|राजगृह येथे ६१व्या महापरिनिर्वाण दिनी जमलेले भीमानुयायी, ६ डिसेंबर २०१७
Rajgruha - the house of Dr. Babasaheb Ambedkar at Mumbai. 06.jpg|राजगृह येथे ६१व्या महापरिनिर्वाण दिनी जमलेले भीमानुयायी, ६ डिसेंबर २०१७
Rajgruha - the house of Dr. Babasaheb Ambedkar at Mumbai. 07.jpg|राजगृह येथे ६१व्या महापरिनिर्वाण दिनी जमलेले भीमानुयायी, ६ डिसेंबर २०१७
</gallery>

== हे सुद्धा पहा ==
* [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या नावावर असलेल्या गोष्टींची यादी]]
* [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संबंधित लेखांची सूची]]
* [[चैत्यभूमी]]
* [[दीक्षाभूमी]]
* [[महू]]

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}
==बाह्य दुवे==
{{कॉमन्स वर्ग|Rajgruha|राजगृह}}
* [http://m.lokmat.com/aurangabad/world-book-day-only-great-man-build-house-books-dr-babasaheb-ambedkar/ पुस्तकांसाठी घर बांधणारे बाबासाहेब (लोकमत, २३ एप्रिल २०१९)]
* [https://m.youtube.com/watch?v=kFUD_9amtBY Dr Ambedkar Rajgruha (Love for Books)]
* [https://m.youtube.com/watch?v=GkiXp-giVW4 125 Dr. Babasaheb Ambedkar Jayanti: Visit His House “RAJGRUH” Dadar-TV9]
* [https://m.youtube.com/watch?v=zrSB0TH0etM बाबासाहेबांची मुंबई]
* [https://vaibhavchhayablog.wordpress.com/2016/08/08/rajgurh/ बाबासाहेबांचं राजगृह (वैभव छाया यांचा ब्लॉग)]

{{बाबासाहेब आंबेडकर}}

[[वर्ग:डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांना समर्पित स्मारके व संग्रहालये]]
[[वर्ग:मुंबईतील इमारती]]
[[वर्ग:मुंबईतील धार्मिक स्थळे]]
[[वर्ग:मुंबईतील प्रेक्षणीय स्थळे]]
[[वर्ग:बौद्ध तीर्थस्थळे]]
[[वर्ग:दलित संस्कृती]]

राजगृह - आवृत्ती इतिहास

ImportMaster: robot: Import pages using विशेष:आयात