१८:१७, १ मे २०२२ वर ImportMaster

2022-05-01T18:17:22Z

नवीन पृष्ठ

{{माहितीचौकट हिंदू दैवत|नाव=|चित्र=Radharani 10.JPG|चित्र_रुंदी=|चित्र_title=देवी राधा|आधिपत्य=लक्ष्मी, माधवप्रिया, वृंदावनेश्वरी , कृष्णाचे प्रेम आणि भक्तीचे रासेश्वरी रूप|नाव_मराठी_देवनागरी_लेखन=राधा|नाव_संस्कृत_देवनागरी_लेखन=|नाव_पाली_लेखन=|नाव_कन्नड_लेखन=|नाव_तमिळ_लेखन=|नाव_अन्य_लिपी=|नाव_अन्य_लिपी_लेखन=|निवासस्थान=बरसाना, वृंदावन, ब्रज धाम, गोलोक, वैकुंठ|लोक=गोलोक, वैकुंठ|वाहन=|शस्त्र=|वडील_नाव=वृषभानु|आई_नाव=कीर्तिदेवी वा रत्नगर्भा देवी|पती_नाव=[[कृष्ण]]|पत्नी_नाव=|अपत्ये=|अन्य_नावे=राधिका, माधवी, केशवी, श्रीजी, श्यामा, राधारानी|या_देवतेचे_अन्य_अवतार=राही|या_अवताराची_मुख्य_देवता=लक्ष्मी|मंत्र=ॐ वृषभानुज्यै विद्महे कृष्णप्रियायै धीमहि तन्नो राधा प्रचोदयात॥|नामोल्लेख_धार्मिक_साहित्य=भागवत पुराण, ब्रह्मवैवर्त पुराण, देवी भागवतपुराण, गीत गोविन्द, पद्म पुराण, ब्रह्माण्ड पुराण, स्कंद पुराण, शिव पुराण|मुख्य_तीर्थक्षेत्रे=[[वृंदावन]], बरसाना|विशेष=|तळटिपा=|प्रतीक=सुवर्ण कमळ}}{{विकिडेटा माहितीचौकट}}

राधा, राधिका, राधे अशा नावांनी प्रसिद्ध असलेलीही भारतीय पौराणिक साहित्यातील महत्त्वाची व्यक्तिरेखा आहे. [[कृष्ण|श्रीकृष्णाची]] सखी अशा संदर्भाने ती भारतीय संस्कृतीत प्रसिद्ध पावली आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://www.worldcat.org/oclc/7948036|title=The Divine consort : Rādhā and the goddesses of India|date=1982|publisher=Berkeley Religious Studies Series|others=Hawley, John Stratton, 1941-, Wulff, Donna Marie, 1943-, Harvard University. Center for the Study of World Religions.|isbn=0895811022|location=[Berkeley, Calif.]|oclc=7948036}}</ref> त्याच जोडीने [[महालक्ष्मी]]चा एक अवतार म्हणूनही [[वैष्णव]] संप्रदायात तिला आदराचे स्थान आहे. वैष्णव संप्रदायाशी संबंधित असल्याने प्रामुख्याने राधारानी अशा संबोधनाने ती [[पश्चिम बंगाल]], [[मणिपूर]], [[ओरिसा]], [[उत्तर प्रदेश]], [[राजस्थान]], [[गुजरात]], [[दिल्ली]] या प्रांतात विशेष पूजनीय आहे. [[भारतीय संस्कृती]]त निंबाक संप्रदाय <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://www.worldcat.org/oclc/554567843|title=Sociology of religion in India|date=2004|publisher=Sage Publications|others=Robinson, Rowena, 1967-|isbn=9788132103868|location=New Delhi|oclc=554567843}}</ref>आणि [[चैतन्य महाप्रभू|चैतन्य महाप्रभूं]]चा संप्रदाय यांच्याशी तिचा संबंध जोडलेला दिसतो.<ref name=":0" />
कालांतराने राधा ही लक्ष्मी किंवा अशा रूपात पूजनीय देवता म्हणून मान्यता पावली.<ref name=":2" />

कीर्तिदादेवी वा रत्नगर्भा देवी आणि महाराज वृषभानु यांची कन्या <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.iskconkolkata.com/festivals/radhashtami/|title=Radhashtami - ISKCON Kolkata|संकेतस्थळ=www.iskconkolkata.com|ॲक्सेसदिनांक=2019-09-05}}</ref><ref>{{जर्नल स्रोत|date=2019-08-30|title=Radha|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Radha&oldid=913113861|journal=Wikipedia|language=en}}</ref>

==व्युत्पत्ती==
राधा या नावांमध्ये 'राध' असा [[संस्कृत]] धातू आहे , ज्याचा अर्थ "प्रसन्न करणे " असा होतो. समृद्धी किंवा यशस्विता असाही राधा या शब्दाचा अर्थ आहे. <ref>Monier Monier-Williams, Rādhā, Sanskrit-English Dictionary with Etymology, Oxford University Press, page 876</ref>

==[[वैष्णव]] संप्रदायातील स्थान==
भारतीय धर्मशास्त्राच्या परिभाषेत शृंगारभक्ती अशी संकल्पना प्रचलित आहे. राधा ही व्यक्तिरेखा या संकल्पनेशी संबंधित आहे. गौडीय वैष्णव आणि पुष्टीमार्गी वैष्णव या उपसंप्रदायांतील अद्वैत तत्त्वज्ञानाला अनुसरून राधा ही नायिका म्हणून प्रसिद्ध पावली आहे. मूलतः गोपी असलेली राधा या साहित्यात कामिनी आणि रमणी अशा रूपांमध्ये भगवान [[श्रीकृष्ण|श्रीकृष्णा]]शी जोडली गेलेली आहे. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=tZuQngEACAAJ&dq=radha&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiyia3FkdzaAhVKrI8KHaS0AFc4FBDoAQg2MAM|title=Radha: From Gopi to Goddess|last=Dehejia|first=Harsha V.|date=2014|publisher=Niyogi Books|isbn=9789383098064|language=en}}</ref>

==साहित्यातील स्थान==
हरिवंश पुराण किंवा [[महाभारत]] या ग्रंथात राधा ही व्यक्तिरेखा आढळत नाही. देवी भागवत या ग्रंथात तिचा उल्लेख आढळतो. तेथे श्रीकृष्णाची रासलीला आणि त्यातील त्याची प्रमुख सहचरी म्हणून राधेचा उल्लेख आढळतो.<ref name=":2">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=o4bZCgAAQBAJ&pg=PT200&dq=radha+and+rasleela&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwj-orL5guHaAhVIs48KHR4BCs4Q6AEILDAB#v=onepage&q=radha%20and%20rasleela&f=false|title=The Children of the Immortal: A Quest into the Hindu Identity|last=Varma|first=Keshav Prasad|date=2015-10-28|publisher=Notion Press|isbn=9789352061921|language=en}}</ref>
वैष्णव संप्रदायाच्या [[भागवत पुराण|भागवत पुराणात]] राधा ही कृष्णाची परमभक्त असल्याचा केवळ उल्लेख आहे. बाराव्या शतकात जयदेवाच्या गीत गोविंद काव्यातील राधेच्या वर्णनानंतर तिची देवी म्हणून लोकप्रियता अधिक वाढली असे अभ्यासक सांगतात.<ref name=":1" /> कवी जयदेवाच्या "गीत-गोविंद" या संस्कृत काव्यात राधेच्या प्रेमी नायिका रूपाचे वर्णन आढळते. श्रीकृष्ण आणि राधेच्या शृंगाराचे वर्णन या काव्यात प्रामुख्याने आलेले आहे.<ref name=":0">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=7LFzfbhmJcMC&pg=PA70&dq=radha+in+Vaishnavism&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiNipXJ3dzaAhVKsY8KHTQ6D8AQ6AEIJjAA#v=onepage&q=radha%20in%20Vaishnavism&f=false|title=The History of Medieval Vaishnavism in Orissa|last=Mukherjee|first=Prabhat|date=1981|publisher=Asian Educational Services|isbn=9788120602298|language=en}}</ref> बंगाली लोककथा या राधा कृष्णाच्या प्रेमाचे वर्णन करतात. त्याचजोडीने दास्य भक्तीचे उदाहरण म्हणूनही या लोकसाहित्यात राधेची व्यक्तिरेखा मान्यता पावली आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?

id=gPJEAQAAIAAJ&q=radha+in+Vaishnavism&dq=radha+in+Vaishnavism&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiNipXJ3dzaAhVKsY8KHTQ6D8AQ6AEILDAB|title=Appropriation of a folk-heroine: Radha in medieval Bengali Vaishnavite culture|last=Banerjee|first=Sumanta|last2=Study|first2=Indian Institute of Advanced|date=1993|publisher=Indian Institute of Advanced Study|isbn=9788185952086|language=en}}</ref><ref name=":1" />

[[ब्रह्मवैवर्त पुराण]] आणि [[पद्म पुराण]] यांनी मात्र राधा आणि कृष्णाच्या उत्कट प्रेमाचे वर्णनच अधिक केलेले दिसते. <ref name=":1" />

==शिल्पशास्त्रात==
प्रामुख्याने [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रा]]त आढळणाऱ्या-या [[अर्धनारीनटेश्वर]] शिल्प अंकनात राधा आणि कृष्ण यांचे अद्वैत प्रतिबिंबित होते आणि त्यातून त्यांचे प्रेम आणि भक्तीही अधोरेखित होते असे अभ्यासक मानतात.<ref>Shrikant Pradhan (2008), A UNIQUE IMAGE OF "ARDHARADHAVENUDHARAMURTI: OR "ARDHANARI KRISHNA", Bulletin of the Deccan College Research Institute, Vol. 68/69 (2008-2009), pp. 207-213 भाषा=इंग्लिश</ref>

==रासलीला==
राधा आणि कृष्ण यांच्या उत्कट प्रेमाचा आविष्कार हा रासलीला या नृत्यप्रकारातून अभव्यक्त होते असे मानले जाते.गोपीच्या समवेत कृष्ण आणि राधा यांचे नृत्य असे या रासक्रीडेचे स्वरूप मानले जाते. [[मणिपुरी]] नृत्याच्या शास्त्रीय प्रकारात या रासनृत्याला विशेष महत्त्व आहे.भागवत पुराण,जयदेवाचे गीत-गोविंद यातील [[काव्य]] संकल्पना वापरून हे नृत्य केले जाते.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=h67wZpGPUi0C&pg=PT13&dq=radha+and+rasleela&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwj-orL5guHaAhVIs48KHR4BCs4Q6AEIJjAA#v=onepage&q=radha%20and%20rasleela&f=false|title=Let's Know Dances of India|last=Sinha|first=Aakriti|date=2006|publisher=Star Publications|isbn=9788176500975|language=en}}</ref>

==व्यक्तिरेखेचे स्वरूप==
वैष्णव संप्रदायाच्या जोडीने राधा ही शाक्त संप्रदायाशी निगडित देवताही मानली जाते. प्रांताप्रांतानुसार तिच्या संकल्पनेच्या छटा आणि त्यांचा आशय बदलताना दिसतो. भक्तिसंप्रदाय हा भारतात लोकप्रिय होण्याच्या काळात मधुरा भक्तीचे प्रतीक म्हणून राधा ही देवता म्हणून अधिक मान्यता पावलेली दिसते.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=The Great Goddess and Fulfilment in Love: Rādhā Seen Through a Sixteenth-Century Lens,|last=Pauwels|first=Heidi R.M.|publisher=|year=|isbn=|location=|pages=}}</ref>

== तत्त्वज्ञानातील संकल्पना ==
भारतीय तत्त्वज्ञानाची महत्त्त्वाची संकल्पना म्हणजे परमेश्वर चराचर व्यापून राहिला आहे. या तत्त्वाला अनुसरून राधा ही जणू काही कृष्णच आहे अशा परिभाषेत राधा आणि कृष्ण यांचे ऐक्य दाखविले जाते. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=by0L2kY8r2gC&pg=PA112&dq=radha+and+krushna+in+philosophy&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwi9u_mXgt_aAhWHvo8KHY-RA00Q6AEINTAC#v=onepage&q=radha%20and%20krushna%20in%20philosophy&f=false|title=Religions and the Truth: Philosophical Reflections and Perspectives|last=Vroom|first=H. M.|date=1989|publisher=Rodopi|isbn=0802805027|language=en}}</ref>

श्रीकृष्ण हा ऊर्जेचा स्रोत असून राधा ही संपूर्ण ऊर्जामय आहे. राधा आणि कृष्ण हे देवत्वाचे स्त्रीतत्त्व आणि पुरुषतत्त्व आहेत. अग्नी आणि त्याची धग किंवा कस्तुरी आणि तिचा सुगंध हे जसे एकमेकांपासून अलग होत नाहीत तेच राधा आणि कृष्णाचे नाते आहे.<ref name=":1">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=fYjX7W6SCLMC&pg=PA159&dq=swami+prabhupada's+thoughts+on+radha&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwi20bv0qt_aAhXJPY8KHSaKDDEQ6AEIMDAC#v=onepage&q=swami%20prabhupada's%20thoughts%20on%20radha&f=false|title=The Agni and the Ecstasy|last=Rosen|first=Steven J.|date=2012-06|publisher=Arktos|isbn=9781907166792|language=en}}</ref>

==राधा आणि अनय==
राधा ही कृष्णापेक्षा वयाने खूप मोठी होती. जेव्हा कृष्ण साताठ वर्षांचा होता तेेव्हा राधा ही पंचवीसएक वर्षे वयाची महिला होती. तिच्या नवऱ्याचे नाव अनय. श्रीकृष्ण मथुरा सोडून जेव्हा द्वारकेला आला त्यानंतरच्या राधेची काहीच माहिती मिळत नाही. .

==मंदिरे==
राधा आणि कृष्ण हे वैष्णव संप्रदायाचे देवता युगुल असल्याने त्यांची मंदिरेही स्थापन झाली आहेत. मथुरेतील वृंदावन येथे तसेच बनारस येथे अशी मंदिरे आहेत. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=0gkABAAAQBAJ&pg=PA229&dq=temple+of+radhakrushna&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwj0zP-FjuHaAhVLuY8KHdhACkQQ6AEIRzAG#v=onepage&q=temple%20of%20radhakrushna&f=false|title=The Hare Krishnas in India|last=Brooks|first=Charles R.|date=2014-07-14|publisher=Princeton University Press|isbn=9781400859894|language=en}}</ref>राधावल्लभ हे त्यातीलच एक मंदिर आहे. दिल्लीस्थित श्री राधा पार्थसारथी मंदिर हेही त्यांपैकीच एक मंदिर आहे. परदेशांतही या देवता युगुलाची मंदिरातून आदराने पूजा केली जाते.<ref>Mugno, M. & Rafferty, R.R. 1998. Texas Monthly Guidebook to Texas. Gulf Pub. Co.</ref>

==चित्रदालन==
<gallery>
File:Krishna and Radha dancing the Rasalila, Jaipur, 19th century.jpg|thumb|रासलीला चित्र
File:Shri Swaminarayan Mandir, Bhavnagar 07.jpg|thumb|स्वामींनारायण मंदिरातील राधा कृष्ण
File:Krishna-radha ardhanari.jpg|thumb|राधा-कृष्ण अर्धनारी
File:Radhakrishna Mandir, Pokhara (21 Oct 2010) copy.jpg|thumb|पोखरा (नेपाळ)येथील राधाकृष्ण मंदिर
</gallery>

==हे सुद्धा पहा==
* [[श्रीकृष्ण]]
* [[वैष्णव पंथ]]
* [[भागवत पुराण]]

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:हिंदू धर्म]]
[[वर्ग:हिंदू दैवते]]
[[वर्ग:वैष्णव पंथ]]
[[वर्ग:पौराणिक व्यक्ती]]
[[वर्ग:तत्त्वज्ञानविषयक संकल्पना]]
[[वर्ग:भारतीय तत्त्वज्ञान]]

राधा - आवृत्ती इतिहास

१८:१७, १ मे २०२२ वर ImportMaster