ImportMaster: robot: Import pages using विशेष:आयात

2022-05-01T18:36:22Z

नवीन पृष्ठ

{{गल्लत|शनी शिंगणापूर|शिंगणापूर सांगली जिल्हा}}
{{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र
|प्रकार= गाव
|स्थानिक_नाव = शिखर शिंगणापूर
|राज्य_नाव = महाराष्ट्र
|आकाशदेखावा=Mandir 1.jpg
|आकाशदेखावा_title=शिखर शिंगणापूर मंदिरात श्रावणी यात्रा
|प्रांत=[[महाराष्ट्र]]
|विभाग= पुणे
|जिल्हा = [[सातारा जिल्हा|सातारा]]
|तालुका_नावे = [[माण तालुका|माण]]
|जवळचे_शहर = [[दहिवडी]] [[फलटण]]
|अक्षांश = |अक्षांशमिनिटे = |अक्षांशसेकंद =
|रेखांश= |रेखांशमिनिटे= |रेखांशसेकंद=
|शोधक_स्थान = right
|लोकसंख्या_एकूण = ३२७३
|लोकसंख्या_वर्ष = २००१
|लिंग_गुणोत्तर=
|साक्षरता=
|साक्षरता_पुरुष=
|साक्षरता_स्त्री=
|अधिकृत_भाषा=मराठी
|लोकसंख्या_क्रमांक=|पिन_कोड=|एसटीडी_कोड=}}

'''शिखर शिंगणापूर''' हे भारताच्या महाराष्ट्र राज्याच्या सातारा जिल्ह्याच्या [[माण तालुका|माण तालुक्यातील]] [[सातारा]], [[सोलापूर]] व [[पुणे]] या तीन जिल्ह्यांच्या सीमेवर असलेले एक ऐतिहासिक गाव आणि धार्मिक ठिकाण आहे. येथे एक [[शंकर|शंभू महादेवा]]चे मंदिर आहे.

==स्थान ==
[[चित्र:Linga.jpg|thumb|right|200px|मुख्य लिंग]] सातारा जिल्ह्यातल्या दहिवडी गावापासून २० कि.मी. अंतरावर शिखर शिंगणापूर वसले आहे. ते फलटणच्या आग्नेयेस ३७ किमी.एवढ्या अंतरावर आहे. इथे असलेल्या डोंगराला शंभू महादेवाचा डोंगर म्हणतात. या डोंगराच्या पायथ्याशी शिंगणापूर गाव आहे. हा डोंगर म्हणजे सह्याद्रीचाच एक फाटा असल्याने डोंगरावर दाट झाडी आहे. महादेवाचे हे मंदिर याच डोंगरावर समुद्र सपाटीपासून १,०५० मी. उंचीवर आहे.<ref>http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:Z9Y4SeTeOMsJ:marathivishwakosh.in/khandas/khand17/index.php/component/content/article%3Fid%3D10511+&cd=1&hl=en&ct=clnk&gl=in</ref> मंदिरात जायला जवळपास ४०० पायऱ्या चढून जावे लागते. त्यापुढे आणखी थोडे चढून गेल्यावर खडकेश्वर मंदिर आहे.

मंदिराचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे येथे मोठ्या घंटा आहेत. या घंटापैकी एक घंटा ब्रिटिशांकडून मंदिराला मिळाली आहे. मंदिराच्या गाभाऱ्यामध्ये दोन शिवलिंगे आहेत. त्यांनाच शिवपार्वतीचे प्रतीक मानतात.

==शिंगणापूर गाव==

==बांधकाम==
या मंदिराचे शिखर हा स्थापत्यकलेचा उत्कृष्ट नमुना आहे. शिखरावर अगदी नाजुक नक्षीकाम केले आहे. मंदिराच्या आवारात अनेक [[दीपमाळ|दीपमाळा]] आहेत. या मंदिराच्या पश्चिमेकडे एक अमृतेश्वराचे हेमाडपंती मंदिर आहे.

==ऐतिहासिक महत्त्व==
शिखर शिंगणापूरचा [[शंकर|शंभू महादेव]] हा महाराष्ट्रातील अनेकांचे [[कुलदैवत]] आहे. महादेवाचे हे मंदिर आणि शिंगणापूर गाव दोनीही यादव कुळातील चक्रवर्ती सिंधणदेव महाराजांनी वसवली आहे, असे म्हणतात. मंदिराला दगडी तटबंदी आहे आणि या मंदिराच्या आवारात पाच मोठे नंदी आहेत. देवगिरीच्या यादव घराण्यातील [[सिंघण यादव|सिंघण राजा]] येथे येऊन राहिला होता. त्यानेच शिंगणापूर गाव वसविले.

शंभू महादेव हे भोसले घराण्याचे कुलदैवत असल्याने [[मालोजीराजे भोसले]] आपल्या परिवारासह देवदर्शनासाठी येथे येत. पाण्याच्या दुर्भिक्षेमुळे भाविकांचे होणारे हाल पाहून मालोजी राजांनी येथे इ.स. १६०० साली येथे एक मोठे तळे बांधले, त्यास पुष्करतीर्थ असे म्हणत; त्यालाच आता शिवतीर्थ म्हणतात. पूर्वीचे देऊळ पडल्यामुळे १७३५ मध्ये [[शाहू पहिले|शाहू महाराजांनी]] सध्याचे देऊळ बांधले.वीर सरदार बाजी गोळे यांच्या देखरेखीखाली (हवालदार म्हणून नियुक्ती होती)बांधकाम पूर्णत्वास आले, पुढे १९७८ मध्ये त्याचाही जीर्णोद्धार झाला. दक्षिणेतील रामस्वामी नावाच्या एका स्थापत्यतज्‍ज्ञाकडून शिखराची व मंदिराची डागडुजी करून त्यांना आकर्षक रंग देण्यात आला आहे.

==आध्यात्मिक महत्त्व==
शिखर शिंगणापूरची यात्रा चैत्र [[गुढी पाडवा|गुढी पाडव्या]]पासून ते चैत्र पोर्णिमेपर्यंत असते. चैत्र शु. अष्टमीला शंकर व पार्वती यांच्या विवाह हा मुख्य सोहळ्यांपैकी एक असतो. तत्पूर्वी चैत्र शुद्ध प्रतिपदेस विवाहाचा मुहूर्त म्हणून हळद जात्यावर दळली जाते. चैत्र शुद्ध पंचमीस खानदेशातील आणि पश्चिम महाराष्ट्रातील शिवभक्त वऱ्हाडी म्हणून येतात आणि शंभू महादेवाला व पर्वतीमातेला म्हणजेच शिवलिंगाला हळद लावतात. चैत्र शुद्ध अष्टमीला संध्याकाळी शंभू महादेव मंदिराचा कळस बांधून तो श्री अमृतेश्वर (बळी) मंदिराच्या शिखराला पागोटे (सुताची जाड दोरी) म्हणून बांधला जातो. यासाठी लागणारे पागोटे मराठवाड्यातील शिवभक्त घेऊन येतात. लग्नासाठी ५५० फूट लांब पागोटे विणले जाते. यांस शंभू महादेवाचा लग्नाचा आहेर मानला जातो. ज्या कुटुंबाला हे काम दिले जाते ते कुटुंब पूर्ण वर्षभर यासाठी मेहनत करते. विवाहाच्या दिवशी या पागोट्याचे एक टोक महादेवाच्या कळसाला तर दुसरे टोक अमृतेश्वराच्या देवळाच्या कळसाला बांधतात. आणि रात्री १२ वाजता मंगलाष्टके व सनई चौघड्याच्या गजरात शंभू महादेव आणि पार्वतीमातेचा विवाह सोहळा "हर हर हर महादेव"च्या जयघोषात पार पडतो. एकेकाळी चैत्र शुद्ध एकादशीस इंदूरचे राजे होळकर महादेवाचे दर्शन घेत.<ref>http://mothamahadev.webs.com/yatrautsav</ref>
{{चित्र दालन
|title=शिखर शिंगणापूर मंदिर
|width=220
|align=center
|File:Shikhar-Shingnapur-1.jpg|शिखर शिंगणापूर आवार
|File:Shikhar-Shingnapur-2.jpg|शिखर शिंगणापूर मंदिर
|File:Shikhar-Shingnapur-3.jpg|शिखर शिंगणापूर कळस
}}

==मुंगी घाट सोहळा==
[[चित्र:Kavad.jpg|thumb|right|चैत्र शुद्ध द्वादशीस, मुंगी घाटातून कावड आणताना]]
चैत्र शुद्ध द्वादशीस महादेवाला अभिषेक करण्यासाठी खालून कावडीत पाणी आणतात. या कावडींमध्ये सगळ्यात मोठी कावड असते ती भुत्या तेल्याची. या कावडीला दोन मोठे मोठे रांजण लावलेले असतात. ते वर घेऊन जाणे हे तसे कष्टाचे काम. आणि मग ज्याच्या अभिषेकासाठी हे पाणी न्यायचे त्यालाच मदतीला बोलवतात. आणि हाकही हक्काचे माणूस असावे तशी म्हणजे, हे म्हाद्या, धाव, मला सांभाळ अशी. असा सगळा द्राविडी प्राणायाम करत ही कावड वर नेली जाते आणि महादेवाचा अभिषेक होतो.

==प्रेक्षणीय स्थळे==

==चित्रपट==
''[[शंभू माझा नवसाचा]]'' या चित्रपटातील काही भाग हा शिखर श्शिंगणापूरच्या पार्श्वभूमीवर छायाचित्रित झाला आहे. [[अलका कुबल]]-आठल्ये, [[मिलिंद गुणाजी]], [[राजेश शृंगारपूरे]] , [[तेजा देवकर]] , हे त्या चित्रपटातले प्रमुख कलावंत आहेत.

==हे सुद्धा पहा==
* [[कावड यात्रा]]

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:महाराष्ट्रातील तीर्थक्षेत्रे]]
[[वर्ग:सातारा जिल्ह्यातील गावे]]

शिखर शिंगणापूर - आवृत्ती इतिहास

ImportMaster: robot: Import pages using विशेष:आयात