ImportMaster: robot: Import pages using विशेष:आयात

2022-05-01T16:17:06Z

नवीन पृष्ठ

{{भारताची राष्ट्रीय दिनदर्शिका अमावस्या पौर्णिमा|श्रावण|शुद्ध|पौर्णिमा}}
== श्रावणी ==
श्रावणी पौर्णिमेच्या दिवशी जानवे बदलण्याची प्राचीन वैदिक परंपरा आहे. या हिंदू परंपरेत श्रावणी हा धार्मिक संस्कारविधी सांगितलेला आहे.<ref name=":2" /> आजही वैदिक धर्म पाळणाऱ्या बऱ्याच घरांमध्ये श्रावणी पौर्णिमा ही तिथी पुरु़ाषांसाठी यज्ञोपवीत बदलण्याची तिथी म्हणून पाळली जाते.<ref name=":0">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=Taedbd9xCWEC&pg=PA12&dq=raksha+bandhan&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwj4i7K10v_bAhVLro8KHSbaCnQQ6AEIMTAC#v=onepage&q=raksha%20bandhan&f=false|title=Festivals of India|publisher=Prabhat Prakashan|isbn=9788187100423|language=en}}</ref> या विधीला श्रावणी म्हणतात.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=भारतीय संस्कृती कोश खंड नववा|last=जोशी|first=महादेव शास्त्री|publisher=भारतीय संस्कृतिकोश मंडळ|year=मार्च २०१०|isbn=|location=पुणे|pages=}}</ref> [[बौद्ध]] धर्मीयांसाठी सुद्धा हा सण वेगळ्या कारणासाठी महत्त्वाचा आहे. जानवी बदलण्यासाठी श्रावणी पौर्णिमेखेरीज व्यक्तीच्या पोटजातीनुसार अन्य काही दिवसही सांगितले गेले आहेत.
गुरुकुलातील विद्यार्थ्यांना शिकविण्याचा पहिला दिवस किंवा ज्याचे शिक्षण पूर्ण झाले आहे अशा विद्यार्थ्यांच्या समावर्तन संस्काराचा दिवस म्हणून श्रावण पौर्णिमा महत्त्वाची मानली जाते असे.<ref name=":0" />

ही पौर्णिमा पोवती पौर्णिमा म्हणूनही ओळखली जाते. कारण त्या दिवशी सुताची पोवती करून ती [[विष्णू]], [[शिव]], [[सूर्य]] इ. देवतांना अर्पण करतात. यानंतर ही पोवती घरातील स्त्री-पुरुष धारण करतात.<ref name=":1">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=IleHyBDWbzEC&pg=PA565&dq=narali+purnima&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwi62fmG5v_bAhUDro8KHavnB6sQ6AEIKDAA#v=onepage&q=narali%20purnima&f=false|title=Land and People of Indian States and Union Territories: In 36 Volumes. Maharashtra|last=Bhargava|first=S. C. Bhatt, Gopal K.|date=2006|publisher=Gyan Publishing House|isbn=9788178353722|language=en}}</ref> श्रावणीच्या विधीनंतर एखादी गोष्ट पुन्हा नव्याने सुरू केली जाते.

एखाद्या श्रावण महिन्यात जर लागोपाठच्या दोन दिवशी पौर्णिमा असतील तर पहिल्या दिवशी नारळी पौर्णिमा आणि दुसऱ्या दिवशी राखी पौर्णिमा असते. तैत्तरीय हिरण्यकेशी श्रावणी दुसऱ्या पौर्णिमेला असते.
[[चित्र:Raksha Bandhan festival threads.jpg|इवलेसे|रक्षाबंधन सणासाठी राखी विक्री]]

सूर्योदयापासून दोन तास चोवीस मिनिटांपेक्षा जास्त काळ श्रावण पौर्णिमा असेल आणि त्यावेळी ती विष्टी करण रहित असेल तर त्या दिवशी अपराण्हकाली रक्षाबंधन करावे. दुसऱ्या दिवशी यापेक्षा कमी पौर्णिमा असेल आणि आतल्या दिवशी विष्टीकरण रहित अपराण्हकाळी किंवा प्रदोषकाळी पौर्णिमा असेल तर आदल्या दिवशी रक्षाबंधन करावे असे शास्त्रात सांगितलेले आहे, असे [[दा,कृ. सोंमण]] सांगतात..

== नारळी पौर्णिमा ==
श्रावण पौर्णिमेचा दिवस हा भारताच्या समुद्रकिनारी राहणारे प्रांत नारळी पौर्णिमा म्हणून साजरा करतात.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=IeAcAAAAMAAJ&q=%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%96%E0%A5%80+%E0%A4%AA%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A3%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%BE&dq=%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%96%E0%A5%80+%E0%A4%AA%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A3%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%BE&hl=mr&sa=X&ved=0ahUKEwjEm67VzP_jAhXi4HMBHdxRA10Q6AEINjAD|title=Mumbaī Nagarī|last=Phāṭaka|first=Narahara Raghunātha|date=1981|publisher=Br̥hanmumbaī Mahānagarapālikā|language=mr}}</ref>
[[समुद्र]] हे [[वरुण]]ाचे स्थान समजले जाते.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=FO8_AAAAMAAJ&q=%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%96%E0%A5%80+%E0%A4%AA%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A3%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%BE&dq=%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%96%E0%A5%80+%E0%A4%AA%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A3%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%BE&hl=mr&sa=X&ved=0ahUKEwjEm67VzP_jAhXi4HMBHdxRA10Q6AEIOjAE|title=Śrāvaṇa, Bhādrapada|last=Babar|first=Sarojini Krishnarao|date=1985|publisher=Mahārāshṭra Rājya Lokasāhitya Samitīcyāvatīne Mahārāshṭra Śānācyā Śikshaṇa Vibhāgā|language=mr}}</ref> वरुण हा पश्चिमेचा [[दिक्पाल]] आहे. त्याला या दिवशी [[श्रीफळ]] अर्पण करून त्याच्याविषयी कृतज्ञता व्यक्त करण्याची हिंदू प्रथा आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=uVgtAQAAIAAJ&q=%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A4%A3+%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%B2+%E0%A4%B8%E0%A4%A3&dq=%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A4%A3+%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%B2+%E0%A4%B8%E0%A4%A3&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjwn8Ov7__cAhUHuI8KHZTuCJcQ6AEIZjAJ|title=Vrata-śiromaṇi|last=Desingakara|first=Viththala Srinivasa|date=1977|publisher=Sha. Vi. Desingakara|language=mr}}</ref> समुद्राशी एकरूप झालेल्या आणि जीवनात अनन्यसाधारण महत्त्व असलेल्या [[कोळी]] समाजाकडून<ref name=":1" /> नारळी पौर्णिमेला समुद्राची पूजा केली जाते.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=YlqH4Q_gqCQC&pg=PA149&dq=narali+purnima&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwi62fmG5v_bAhUDro8KHavnB6sQ6AEIPDAE#v=onepage&q=narali%20purnima&f=false|title=Among the Hindus: A Study of Hindu Festivals|last=Lall|first=R. Manohar|date=2004|publisher=Asian Educational Services|isbn=9788120618220|language=en}}</ref> मासेमारीसाठी सागरसंचार करणाऱ्यांनी वर्षाकालीन क्षुब्ध सागरावर जाणे थांबवलेले असते. पावसाळ्याचे सुरुवातीचे दिवस हा काळ माशांच्या प्रजननाचा काळ, म्हणून या काळात मासेमारी करत नाहीत. श्रावण पौर्णिमेस सागराला श्रीफळ अर्पण करून सागरपूजन झाले की समुद्रात होड्या नेऊन मासेमारी सुरू होते. मासेमारी करणारे कोळी वर्षानुवर्षे हा नियम कटाक्षाने पाळत आले आहेत.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=-r_EBAAAQBAJ&pg=PA54&dq=narali+purnima&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjfg5fk1P_bAhXMro8KHSVYAaQQ6AEIMDAC#v=onepage&q=narali%20purnima&f=false|title=Khazan Ecosystems of Goa: Building on Indigenous Solutions to Cope with Global Environmental Change|last=Sonak|first=Sangeeta M.|date=2013-10-01|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=9789400772021|language=en}}</ref>

== रक्षाबंधन ==
[[चित्र:रक्षाबन्धनम्3.jpg|इवलेसे|रक्षाबन्धन]]
श्रावण पौर्णिमेच्या दिवशी बहुधा राखी पौर्णिमाही असते.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=f33XAAAAMAAJ&q=%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%96%E0%A5%80+%E0%A4%AA%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A3%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%BE&dq=%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%96%E0%A5%80+%E0%A4%AA%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A3%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%BE&hl=mr&sa=X&ved=0ahUKEwjEm67VzP_jAhXi4HMBHdxRA10Q6AEILTAB|title=Bhāratīya tīrthakshetre: Bhāratātīla pramukha tīrthakshetre, tīrthakshetrāñcyā anushaṅgāne saṇa va utsava taseca kshetrānushaṅgika māhitīne paripūrṇa|last=Khole|first=Gajānana Śã|date=1996|publisher=Indrāyaṇī Sāhitya Prakāśana|language=mr}}</ref> त्यादिवशी बहिणी भावाला राखी बांधतात आणि ओवाळतात. या विधीला रक्षाबंधन म्हणतात.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=5wUhAAAAMAAJ&q=%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%96%E0%A5%80+%E0%A4%AA%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A3%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%BE&dq=%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%96%E0%A5%80+%E0%A4%AA%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A3%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%BE&hl=mr&sa=X&ved=0ahUKEwjEm67VzP_jAhXi4HMBHdxRA10Q6AEITTAI|title=Mahānubhāvāñcā itihāsa: sātaśebāvana varshāñcā kālanirṇaya, śake 1142 te 1894|last=Koḷapakara|first=Muralīdhara Mahānubhāva|date=1979|publisher=Koḷapakara : pustake miḷaṇyācī ṭhikāṇe, Bābārāva Gurūnātha Āmbekara|language=mr}}</ref> हा मूळ मूळ उत्तरी भारतातला हा सण आता उर्वरित भारतातही पाळला जातो<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=8w4JlRtdeQ4C&pg=PA302&dq=raksha+bandhan&hl=mr&sa=X&ved=0ahUKEwitmtfTh4LkAhXm6XMBHcnlB5EQ6AEIOjAD#v=onepage&q=raksha%20bandhan&f=false|title=Sarojini Naidu's poetry|last=Kaur|first=Satvinder|date=2003|publisher=Sarup & Sons|isbn=9788176254281|language=en}}</ref>.
या दिवसाची आख्यायिका प्रसिद्ध आहे. देव आणि दानव यांच्यातील युद्ध सुरू होते. देवांचा पराभव होणार असे दिसत असताना देवराज इंद्राची पत्नी इंद्राणी हिने आपल्या इंद्राच्या मनगटाला एक संरक्षक धागा बांधला आणि दुसऱ्या दिवशी देवांचा विजय झाला.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=zoVby4OJWhYC&q=raksha+bandhan+myths&dq=raksha+bandhan+myths&hl=mr&sa=X&ved=0ahUKEwiEkcKsiILkAhXlILcAHRpWBQ84ChDoAQhaMAg|title=India|last=Srinivasan|first=Radhika|last2=Jermyn|first2=Leslie|last3=Lek|first3=Hui Hui|date=2001|publisher=Times Books International|isbn=9789812321848|language=en}}</ref> त्या दिवसापासून ही प्रथा सुरू झाली असे मानले जाते. मात्र काळाच्या ओघात आता बहिणीने भावाला राखी बांधावी असा संकेत रूढ झाला आहे.<ref name=":2">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=R0aVAgAAQBAJ&pg=PA129&dq=festivals+in+shravan+month&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjy8-zt8v_cAhWJgI8KHY85AVkQ6AEIPTAE#v=onepage&q=festivals%20in%20shravan%20month&f=false|title=Wellness in Indian Festivals & Rituals: Since the Supreme Divine Is Manifested in All the Gods, Worship of Any God Is Quite Legitimate.|last=Mohapatra|first=J.|date=2013-12-24|publisher=Partridge Publishing|isbn=9781482816891|language=en}}</ref><ref name=":0" /><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=UuDBEsOF6G4C&pg=PA21&dq=raksha+bandhan&hl=mr&sa=X&ved=0ahUKEwitmtfTh4LkAhXm6XMBHcnlB5EQ6AEIZDAJ#v=onepage&q=raksha%20bandhan&f=false|title=India: The Culture|last=Kalman|first=Bobbie|date=2009-08|publisher=Crabtree Publishing Company|isbn=9780778792871|language=en}}</ref>

सूर्योदयापासून दोन तास चोवीस मिनिटांपेक्षा जास्त काळ श्रावण पौर्णिमा असेल आणि त्यावेळी विष्टी करण नसेल तर त्या दिवशी अपरान्हकाली (दुपारी १२ नंतर) रक्षाबंधन करावे. दुसऱ्या दिवशी यापेक्षा कमी पौर्णिमा असेल आणि आदल्या दिवशी विष्टीकरण रहित अपरान्हकाळी किंवा प्रदोषकाळी पौर्णिमा असेल तर आदल्या दिवशी रक्षाबंधन करावे असे शास्त्रात सांगितलेले आहे, असे [[दा.कृ. सोमण]] सांगतात.

== [[बौद्ध धर्म]] ==
'''श्रावणी पौर्णिमा''' हा बौद्ध धर्मीयांचा एक सण आहे. बौद्ध भिक्खूंचा आषाढी पौर्णिमेपासून वर्षावास असतो. तीन महिन्यांच्या काळात [[भिक्खू]] एका जागी निवास करून धम्माचा अभ्यास व ध्यान साधनेचे चिंतन नमन करीत असतात. या दिवशी बौद्ध भिक्खू लोकांना धम्माचे नियम व परंपरा यांचे मार्गदर्शन करून सद्वर्तनी बनविण्याचा प्रयत्न करतात.{{संदर्भ हवा}}

{{संदर्भयादी}}
{{बौद्ध सण}}
{{हिंदू सण}}
[[वर्ग:हिंदू कालमापन]]
[[वर्ग:हिंदू पंचांग]]
[[वर्ग:महाराष्ट्रातील सण आणि उत्सव]]
[[वर्ग:हिंदू धर्मातील सण आणि उत्सव]]
[[वर्ग:बौद्ध सण]]
[[वर्ग:पौर्णिमा]]

श्रावण पौर्णिमा - आवृत्ती इतिहास

ImportMaster: robot: Import pages using विशेष:आयात