शिवाजी महाराजांची सैन्य रचना

साचा:संदर्भहीन लेख साचा:इतिहासलेखन साचा:वर्ग साचा:विस्तार शिवाजी महाराजांची सैन्य रचना साधारणपणे खालील प्रकारची होती.

पायदळ

• ९ शिपायांवर (पावलोक) -१ हवालदार
• ३ हवालदारांवर - १ जुमलेदार
• ३ जुमलेदारांवर - १ नाईक/फौजदार
• १० फौजदार/नाईकांवर - १ हजारी मनसबदार
• ७ एक हजारी मनसबदारांवर - सप्त हजारी मनसबदार

वरील सर्वांचा अधिकारी- सरनोबत/सरसेनापती

घोडदळ

यात दोन प्रकार असत. एक 'बारगीर' आणि 'शिलेदार'. बारगीर म्हणजे सरकारी घोडेस्वार. यास सर्व सामान शिवाजी महाराजांतर्फे दिले जाई. शिलेदार म्हणजे ज्याच्याकडे स्वतःचा घोडा व आवश्यक सामान आहे तो.

त्यात तैनाती फौज व राखीव फौज असे दोन प्रकार होते. तैनाती फौजेत बारगीर तर राखीव फौजेत शिलेदार असत. घोड्यांची निगा राखणारे-मोतद्दार. दर २ माणसांमागे तीन घोडे ठेवले जात.

• २५ घोडेस्वारांवर - १ नियंत्रक (हवालदार)
• ५ हवालदारांवर - १ जमादार
• १० जमादारांवर - १ अधिकारी (एक हजारी मनसबदार)
• ५ एक हजारी मनसबदारांवर - १ पंच हजारी मनसबदार
• सर्व पंच हजारी मनसबदारांचा अधिकारी - १ सरनोबत(सर्वोच्च अधिकारी)

किल्ल्यावरचे अधिकारी

• सबनीस
• कारखानीस
• हवालदार
• सर्वांचा नियंत्रक - किल्लेदार
• आरमार

वरील लेखनास साचा:संदर्भ हवा