आकाशातले काही विशिष्ट तारकासमूह नक्षत्र ह्या नावाने ओळखले जातात. नक्षत्रांची यादी अथर्ववेद , तैत्तरीय संहिता , शतपथ ब्राह्मण यांत दिली आहे. चंद्र आकाशात ज्या दीर्घ वर्तुळ मार्गातून भ्रमण करताना दिसतो त्या मार्गाला क्रांतिवृत्त म्हणतात. क्रांतिवृत्ताचे सत्तावीस समान भाग कल्पिले आहेत. त्यांतील प्रत्येकात येणाऱ्या एकेका तारकापुंजाला नक्षत्र म्हणतात. अशी एकूण २७ नक्षत्रे आहेत. म्हणून प्रत्येक नक्षत्राने क्रांतिवृत्तावर व्यापलेली जागा (३६०अंश भागिले २७=)१३ अंश २० कला असते.
नखुले निर्माणात त्रुटी: संचिका अस्तित्वात नाही सूर्यसिद्धांतानुसार नक्षत्रांची मांडणी आकाशात नक्षत्रांशिवाय इतरही अनेक तारकासमूह आहेत.
#
नाव
फलज्योतिष्यान्वये देवता
पाश्चात्त्य नाव
मानचित्र
स्थिति
१ (1)
अश्विनी (Ashvinī)केतू (Cauda Draconis)β and γ Arietis नखुले निर्माणात त्रुटी: संचिका अस्तित्वात नाही 00AR00-13AR20
२ (2)
भरणी (Bharanī)शुक्र (Venus)35 , 39 , and 41 Arietis नखुले निर्माणात त्रुटी: संचिका अस्तित्वात नाही 13AR20-26AR40
३ (3)
कृत्तिका (Krittikā)रवी (Sun)Pleiades नखुले निर्माणात त्रुटी: संचिका अस्तित्वात नाही 26AR40-10TA00
४ (4)
रोहिणी (Rohinī)चंद्र (Moon)Aldebaran नखुले निर्माणात त्रुटी: संचिका अस्तित्वात नाही 10TA00-23TA20
५ (5)
मृग /म्रृगशीर्ष (Mrigashīrsha)मंगळ (Mars)λ , φ Orionis नखुले निर्माणात त्रुटी: संचिका अस्तित्वात नाही 23TA40-06GE40
६ (6)
आर्द्रा (Ārdrā)राहू (Caput Draconis)Betelgeuse नखुले निर्माणात त्रुटी: संचिका अस्तित्वात नाही 06GE40-20GE00
७ (7)
पुनर्वसु (Punarvasu)गुरू/बृहस्पति (Jupiter)Castor and Pollux नखुले निर्माणात त्रुटी: संचिका अस्तित्वात नाही 20GE00-03CA20
८ (8)
पुष्य (Pushya)शनी (Saturn)γ , δ and θ Cancri नखुले निर्माणात त्रुटी: संचिका अस्तित्वात नाही 03CA20-16CA40
९ (9)
आश्लेषा (Āshleshā)बुध (Mercury)δ, ε, η, ρ, and σ Hydrae
नखुले निर्माणात त्रुटी: संचिका अस्तित्वात नाही 16CA40-30CA500
१० (10)
मघा (Maghā)केतू Regulus नखुले निर्माणात त्रुटी: संचिका अस्तित्वात नाही 00LE00-13LE20
११ (11)
पूर्वा फाल्गुनी (Pūrva Phalgunī)शुक्र (Venus)δ and θ Leonis नखुले निर्माणात त्रुटी: संचिका अस्तित्वात नाही 13LE20-26LE40
१२ (12)
उत्तरा फाल्गुनी (Uttara Phalgunī)रवी Denebola नखुले निर्माणात त्रुटी: संचिका अस्तित्वात नाही 26LE40-10VI00
१३ (13)
हस्त (Hasta)चंद्र α , β , γ , δ and ε Corvi नखुले निर्माणात त्रुटी: संचिका अस्तित्वात नाही 10VI00-23VI20
१४ (14)
चित्रा (Chitrā)मंगळ Spica नखुले निर्माणात त्रुटी: संचिका अस्तित्वात नाही 23VI20-06LI40
१५ (15)
स्वाती (Svātī)राहू Arcturus नखुले निर्माणात त्रुटी: संचिका अस्तित्वात नाही 06LI40-20LI00
१६ (16)
विशाखा (Vishākhā)गुरू/बृहस्पति α , β , γ and ι Librae नखुले निर्माणात त्रुटी: संचिका अस्तित्वात नाही 20LI00-03SC20
१७ (17)
अनुराधा (Anurādhā)शनी β , δ and π Scorpionis नखुले निर्माणात त्रुटी: संचिका अस्तित्वात नाही 03SC20-16SC40
१८ (18)
ज्येष्ठा (Jyeshtha)बुध α , σ , and τ Scorpionis नखुले निर्माणात त्रुटी: संचिका अस्तित्वात नाही 16SC40-30SC00
१९ (19)
मूळ (Mūla)केतू ε , ζ, η , θ , ι, κ , λ , μ and ν Scorpionis नखुले निर्माणात त्रुटी: संचिका अस्तित्वात नाही 00SG00-13SG20
२० (20)
पूर्वाषाढा (Pūrva Ashādhā)शुक्र δ and ε Sagittarii नखुले निर्माणात त्रुटी: संचिका अस्तित्वात नाही 13SG20-26SG40
२१ (21)
उत्तराषाढा (Uttara Ashādhā)रवी ζ and σ Sagittarii नखुले निर्माणात त्रुटी: संचिका अस्तित्वात नाही 26SG40-10CP00
२२ (22)
श्रवण (Shravana)चंद्र α , β and γ Aquilae नखुले निर्माणात त्रुटी: संचिका अस्तित्वात नाही 10CP00-23CP20
२३ (23)
धनिष्ठा /श्रविष्ठा (Shravishthā) or Dhanisthā मंगळ α to δ Delphinus नखुले निर्माणात त्रुटी: संचिका अस्तित्वात नाही 23CP20-06AQ40
२४ (24)
शततारका /शतभिषज (Shatabhishaj)राहू γ Aquarii नखुले निर्माणात त्रुटी: संचिका अस्तित्वात नाही 06AQ40-20AQ00
२५ (25)
पूर्वाभाद्रपदा (Pūrva Bhādrapadā)गुरू/बृहस्पति α and β Pegasi नखुले निर्माणात त्रुटी: संचिका अस्तित्वात नाही 20AQ00-03PI20
२६ (26)
उत्तराभाद्रपदा (Uttara Bhādrapadā)शनी γ Pegasi and α Andromedae नखुले निर्माणात त्रुटी: संचिका अस्तित्वात नाही 03PI20-16PI40
२७ (27)
रेवती (Revatī)बुध ζ Piscium
नखुले निर्माणात त्रुटी: संचिका अस्तित्वात नाही 16PI40-30PI00
पुण्यामधे नक्षत्र उद्यान नावाचे एक उद्यान कोथरूडमध्ये आहे.
२८वे नक्षत्र
संपादन
तैत्तिरीय संहितेत आणि अथर्ववेदात में २८ नक्षत्रांचा उल्लेख आहे. त्यांमध्ये अभिजित हेहे आहे. अभिजित हे ते २८ वे नक्षत्र आहे. परंतु कालांतराने हे नक्षत्र क्रांतिवृत्तावरून बाजूला सरकले म्हणूनच आज केवळ २७ नक्षत्रे मानली जातात. अभिजित नक्षत्र हे उत्तराषाढा आणि श्रवण नक्षत्र यांच्यादरम्यान आहे. उत्तराषाढा शेवटचा एक चरण व श्रवणाचा आरंभीचा एक चरण मिळून अभिजित नक्षत्र होते.
नक्षत्र या विषयावरील मराठी पुस्तके
संपादन
